Islom moliyasi haqida afsonalar

So‘nggi yillarda butun dunyoda va O‘zbekistonda ham islomiy moliyaga qiziqish ortib bormoqda. Biroq, bu turdagi moliyaviy tizim haqida ko‘plab afsonalar mavjud. Eng keng tarqalganlaridan biri — islomiy moliyalashtirish faqat xayriyaga qaratilgan va tijorat maqsadlarini ko‘zlamaydi.

Ushbu maqolada biz islom moliya tizimining qanday ishlashini tushuntiramiz, uning tijoriy hayotiyligini tasdiqlovchi asosiy vositalar va tadqiqotlarni ko‘rib chiqamiz.

Islomiy moliya faqat xayriyaga qaratilganligi haqidagi fikr, ehtimol, ushbu tizimning o‘ziga xos axloqiy tamoyillariga asoslanadi. Bu esa taqiqlar axloqiy va xayriya tamoyillarini keltirib chiqaradi. Biroq, islomiy moliyalashtirishning maqsadi faqat yordam va xayriya emas.

Islom moliya tizimi adolat, halollik va ekspluatatsiyadan qochish tamoyillari asosida qurilgan. Bu yerda asosiy e’tibor sheriklik, xavflarni birgalikda yengib o‘tish, mukofotlashga qaratilgan. Murabaha (savdo shartnomasi), mudoriba (sheriklik) va musharaka (qo‘shma sarmoya) kabi shakllar nafaqat xavfsiz, balki foydali biznes modellaridir.

Islomiy moliyaviy vositalar: bular nima va qanday ishlaydi?

1. Murabaha (Cost-Plus Financing)

Murabaha moliyalashtirishning keng tarqalgan shakli bo‘lib, unda bank mahsulot sotib oladi, so‘ngra uni mijozga kelishilgan narxda ustama bilan sotadi. An’anaviy kreditda bo‘lgani kabi, bu yerda hech qanday foiz yo‘q va ustiga qo‘yiladi summa oldindan kelishib olinadi, bu esa bitimni shaffof va har ikki tomon uchun foydali qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, murabaha har ikki tomonning manfaatlarini yaxshiroq himoya qilgan holda an’anaviy foizli kreditlar kabi foydali bo‘lishi mumkin (Ahmed, 2010). 

2. Ijara (Leasing)

Ijara — bu mijoz lizing to‘lovlarini to‘lash orqali aktivdan foydalanishi va ijara muddati oxirida aktivni sotib olishi mumkin bo‘lgan holat. Ushbu vosita ko‘chmas mulk va transport vositalarini moliyalashtirish uchun qo‘llaniladi. Saudiya Arabistoni bozorida o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ijara banklar va mijozlarga daromad barqarorligini saqlab qolgan holda foiz stavkasi xavfidan qochish imkonini beradi (Usmoniy, 2002). 

3. Musharaka (Partnership)

Musharaka — bu bank va mijoz birgalikda loyihaga sarmoya kiritib, daromadni o‘z ulushlariga mutanosib ravishda bo‘lishadigan sheriklikdir. Musharaka ayniqsa biznes va startaplar uchun samaralidir, chunki bu ularga xavflarni bo‘lishish imkonini beradi. Dalillar shuni ko‘rsatadiki, islomiy bank tizimi rivojlangan mamlakatlarda musharaka tadbirkorlik va ish o‘rinlari yaratishni rag‘batlantiradi (Khan & Bhatti, 2008). https://www.researchgate.net/publication/247622217_Islamic_banking_and_finance_On_its_way_to_globalization

4. Sukuk (Islamic Bonds)

Sukuk — bu naqd kreditlar emas, balki real aktivlar bilan ta’minlangan islom obligatsiyalari. Ushbu vosita an’anaviy obligatsiyalarga o‘xshaydi, lekin ulardan farqli o‘laroq, u qat’iy foiz stavkasini olishni taqiqlaydi. “Ernst & Young” hisobotida ta’kidlanishicha, sukuk bozori Malayziya va BAA kabi mamlakatlarda rivojlanib bormoqda va sukuk daromadlarini ko‘pincha an’anaviy obligatsiyalar bilan solishtirish mumkin (EY, 2019).

https://assets.ey.com/content/dam/ey-sites/ey-com/en_lu/topics/financial-services/islamic-finance/islamic-finance-may-2019.pdf

5. Mudoriba (Investment Partnership)

Mudoribada bir tomon (investor) kapital beradi, ikkinchi tomon (tadbirkor) uni boshqaradi. Foyda shartnoma bo‘yicha taqsimlanadi, zarar esa faqat investor tomonidan qoplanadi. Ushbu vosita ko‘pincha yangi loyihalarga sarmoya kiritish va biznesni kengaytirish uchun ishlatiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mudoriba uzoq muddatli biznes barqarorligiga yordam beradi va umidsiz qarzlar xavfini kamaytiradi (Obaidullah, 2005). https://www.researchgate.net/publication/266149378_Islamic_Financial_Services

Shunday qilib, islomiy moliyalashtirish har ikki tomon uchun ham tijoriy jihatdan foydali bo‘lgan holda xavfni minimallashtirish va ijtimoiy adolatga yo‘naltirilgan.

Xayriya qayerda?

Darhaqiqat, islom moliya tizimida xayriya elementi ham mavjud va bu zakot tamoyili — vojib ehson bilan bog‘liq. Zakot — mol-mulk solig‘i bo‘lib, kambag‘allarga yordam berish uchun ishlatiladi. Biroq, zakot tijorat operatsiyalari bilan bevosita bog‘liq emas, u ijtimoiy mas’uliyat sifatida parallel ravishda ishlaydi va islom moliyasining asosiy maqsadi emas.

Bugungi kunda dunyoda muvaffaqiyatli islomiy banklar va moliyaviy korporatsiyalar mavjud bo‘lib, ular islom tamoyillariga amal qilgan holda daromad keltiradi va ish o‘rinlari yaratadi. Masalan, Fors ko‘rfazi mamlakatlarida yirik investitsiya fondlari infratuzilma loyihalariga, ko‘chmas mulk va biznesni rivojlantirishga sarmoya kiritib, muhim aktivlarni boshqaradi.