OAV va ijtimoiy tarmoqlarda “tarakan suti sigir sutidan uch baravar oziqliligi yuqori” degan da’vo tarqalgan. Ya’ni tarakanlardan olinadigan “sut” ozuq moddalarga g‘oyat boy bo‘lib, uni kelajakdagi super oziq-ovqat sifatida e’tirof etishmoqda.
Factchecknet.uz mazkur da’voni ilmiy manbalar asosida tekshirdi.
Tarakan suti nima va uni qaysi tarakanlar ishlab chiqaradi?
“Tarakan suti” deb ataluvchi modda – bu ayrim tirik tug‘adigan tarakan turlarining urg‘ochisi tomonidan bolalarini oziqlantirish uchun ishlab chiqariladigan oqsilga boy suyuqlikdir. Diploptera punctata (Tinch okeani qo‘ng’iz-tarakani) – shu paytgacha ma’lum bo‘lgan yagona tarakan turi bo‘lib, u tuxum qo‘ymay, tirik bolalaydi. Ona tarakan bolalarini tanasidagi maxsus nasl xaltasida (brood sac) rivojlantirar ekan, u shu xalta ichiga sariq rangli sutga o‘xshash suyuqlik ajratadi. Bu suyuqlik bolalar (embrion) oshqozonida mayda billursimon kristallar holida to‘planadi. Mazkur kristallar aslida yuqori konsentratsiyali oqsil, yog‘ va shakarlar kompleksidan iborat bo‘lib, tarakan bolasiga to‘liq ovqat vazifasini o‘taydi. Ilmiy tilda aytganda, bu lipoprotein kristallari tarakan “sutining” qattiqlangan shaklidir.
Tarakan sutini olish oddiy ish emas – u buni tabiatda faqat o‘z bolalarini oziqlantirish uchun ajratadi, tashqariga sog‘ib beravermaydi. Olimlar laboratoriyada tarakan sutini olish uchun urg‘ochi tarakan va uning ichidagi embrionlarni kesib, oshqozonidan shu kristallarni yig‘ib olishga majbur bo‘lgan. Iowa universiteti professori Barbara Stay 1970-yillarda buni ilk bor “tarakanni sog‘ish” usuli bilan amalga oshirgan: nasl xaltasiga embrionlar o‘rniga filtr qog‘oz qo‘yib, tarakan ajratgan suyuqlikni so‘rdirib olish usulini kashf qilgan. 1977-yili o‘tkazilgan tahlil shuni ko‘rsatdiki, tarakan sutining quruq kristall holati tarkiban 45% oqsil, 25% uglevod, 16–22% yog‘ va 5% erkin aminokislotalardan iborat. Ta’kidlash joizki, bitta urg‘ochi tarakan juda oz miqdorda “sut” kristali beradi – 100 gramm (taxminan yarim stakan) tarakan sutini olish uchun mingdan ortiq tarakanni o‘ldirish kerak bo‘ladi. Shunday qilib, tarakan suti tabiiy sharoitda faqat bitta ekzotik tarakan turigagina xos bo‘lgan, oqsillarga boy kristalli oziq moddadir.
“Tarakan suti uch baravar oziqli” da’vosi qayerdan chiqqan?
Tarakan sutining g‘ayrioddiy oziqliligi haqidagi da’vo ilmiy manbalardan boshlangan bo‘lib, keyinchalik ommaviy axborot vositalarida keng yoyildi. 2016-yilda Hindistondagi Biologik fanlar institutining olimlari (Subramanian Ramaswamy boshchiligida) Diploptera punctata tarakanining sut kristallari tuzilishini va tarkibini o‘rgandilar . Ularning tadqiqoti Xalqaro kristallografiya ittifoqi jurnalida (IUCrJ) chop etildi. Mazkur ilmiy maqola mualliflari bitta tarakan sutidan olingan kristallda shuncha energiya borligini aniqlashdiki, u og‘irlik birligiga nisbatan oddiy sutga qaraganda uch karra ko‘p kaloriya beradi. Aniqroq aytganda, tarakan sutining 100 grammidagi energiya taxminan 232 kkal bo‘lib, bu bufalo (hayvon) sutiga nisbatan uch baravar yuqori qiymat demakdir. Bufalo suti dastlab eng yuqori kaloriyali sut turlaridan sanalgan edi, shuning uchun olimlar tarakan sutini “sayyoradagi eng to‘yimli moddalardan biri” deb ta’rifladilar. Ushbu yangilik dastlab 2016-yil iyul-avgust oylarida The Times of India va The Independent kabi gazetalar hamda AQShning NPR radiosi orqali ommaga yetkazildi. Masalan, NPR xabarida “tarakan suti Yer yuzidagi eng to’yimli moddalar qatoriga kirishi, uning kaloriyasi bufalo sutidan 3 baravar ziyod” ekani ta’kidlangan.
Shundan so‘ng, 2018-yilda Janubiy Afrikadagi Gourmet Grubb kompaniyasi hasharotlardan “Entomilk” (hasharot suti) nomli ichimlik va muzqaymoq ishlab chiqarishni boshlagani haqidagi xabarlar da’voni yana ommalashtirdi. Gourmet Grubb vakillari entomilkni “barqaror va foydali laktozasiz sut o‘rnini bosuvchi mahsulot” deb reklama qilishgan. Shu davrda OAVda tarakan suti “navbatdagi superfood” (super ovqat) sifatida ko‘p tilga olindi. Biroq ko‘plab mutaxassislar buni hali ehtiyotkorlik bilan qarash kerakligini uqtirgan. Masalan, britaniyalik dietolog Rhiannon Lambert “bu juda g‘alati tushuncha va tadqiqotlar hali oz, oziqa moddalarning boshqa manbalari yetarli” deya izoh bergan.
Qizig‘i shundaki, 2020-yillarda ijtimoiy tarmoqlarda ayrim davlatlarda tarakan suti haqidagi da’volar noto‘g‘ri kontekstdagi xabarlarda tarqaldi. Kubada 2022-yili bir mahalliy radioda tarakan sutining foydalari haqida maqola chiqqach, ijtimoiy tarmoqda hukumat sut tanqisligini tarakan suti bilan hal qilmoqchi degan hazil-aralash mish-mishlar tarqaldi. Oqibatda ushbu xabar keng muhokamalarga sabab bo‘lib, rasmiylar uni shunchaki ilmiy qiziqarli fakt sifatida berilganini, real taklif emasligini tushuntirishga majbur bo‘ldi. Bu holat tarakan sutiga oid da’vo qanday qilib “clickbait” sarlavhalar va memlarga aylanishini ko‘rsatadi.
Tarakan sutining oziqlik tarkibi: sigir sutidan qay jihatlari ustun?
Ilmiy tadqiqotlar tarakan sutining oziq modda tarkibi juda ixcham va to‘yimli ekanini ko‘rsatgan. Tarakan sutining kristallari to‘liq ovqat sifatida xizmat qila oladi, chunki uning tarkibida barcha asosiy makronutrientlar – oqsil, yog‘ va uglevodlar – mavjud. Masalan, Diploptera punctata sutining 1970-yillardayoq o‘lchangan quruq tarkibi 45% oqsil, 25% uglevod va ~20% yog‘ tashkil etadi. Solishtirish uchun, sigir sutida (yangi sut) atigi ~3–4% oqsil, ~5% laktoza (uglevod) va ~3–4% yog‘ bo‘ladi (qolgan qismi suv). Albatta, tarakan sutidagi raqamlar quruq modda uchun, sigir suti esa suyuq holatda – lekin xulosa shuki, tarakan “sut” juda konsentrlangan ozuq moddadir.
Eng e’tiborli jihati – tarakan sutining energiya (kaloriya) miqdori. Tadqiqotchilar bitta kristallning o‘lchami va tarkibidan kelib chiqib hisoblashgan: tarakan sutining vazn birligidagi kaloriyasi sigir sutidan taxminan uch baravar yuqori. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 250 ml (bir stakan) tarakan sutida ~700 kkal energiya bo‘ladi, holbuki oddiy sigir sutining bir stakani ~150–200 kkal atrofida baholanadi. Shu bois tarakan suti kaloriyaga nihoyatda boy – bu esa oziqlanish yomon bo‘lgan sharoitlarda afzallik bo‘lsa-da, normal holatda ortiqcha kaloriya tufayli semirishga ham olib kelishi mumkin.
Oqsil tarkibi bo‘yicha ham tarakan suti kuchli: u to‘liq qiymatli oqsil manbai, ya’ni to‘qqizta zarur aminokislotalarning barchasini o‘zida mujassam qilgan. Bu jihatdan u sigir sutiga o‘xshash (sigir sutidagi kasein va zardob oqsillari ham to‘liq aminokislotali), lekin tarakan sutida aminokislotalar kristall ichida bosqichma-bosqich ajralib chiqadigan “time-release” usulda “qadoqlangan” – ya’ni organizmga asta-sekin singadi. Bu esa tarakan bolasiga uzoq vaqt davomida izchil ozuqa oqimini ta’minlash uchun tabiatda shakllangan xususiyatdir.
Xulosa qilib aytganda, tarkibiy jihatdan tarakan suti “to‘liq ovqat” sifatida ta’riflanadi – unda oqsillar, yog‘lar, uglevodlar va aminokislotalar to‘liq majmua holida uchraydi . Sigir sutidan ustun tomoni shuki, bir xil vazndagi modda sifatida olganda, undagi kaloriya va oziq modda zichligi bir necha barobar yuqori. Shu bilan birga, sigir sutidan farqli ravishda unda laktoza yo‘q, ammo sog‘lom yog‘ kislotalar va ehtimol ba’zi minerallar ko‘proq. Aytish joizki, bu afzalliklar laboratoriya o‘lchovlarida aniqlangan bo‘lib, ular odamga real foyda berishi uchun bu “sut”ni haqiqatan yetarli miqdorda iste’mol qilish imkoniyati masalasi tug‘iladi – bu esa hozircha juda murakkab (quyida tushuntiriladi).
Tarakan sutini sanoatda ishlab chiqarish va iste’molga joriy etish mumkinmi?
Hozirgi kunda tarakan sutini tijorat maqsadida olish yoki do‘konlarda sotish imkoni deyarli yo‘q. Sababi – yuqorida aytganimizdek, uni olish jarayoni nihoyatda mashaqqatli va samarasiz. Bir stakan ichimlik olish uchun minglab tarakanlar kerak bo‘lsa, millionlab odamlarni ta’minlash uchun tasavvur qilib ko‘ring, naqadar ko‘p hasharot “sog‘ish”ga to‘g‘ri keladi . Olimlar tarakan sutini “fabrikalashtirish” borasida ba’zi g‘oyalarni ilgari surishgan. Masalan, Subramanian Ramaswamy jamoasi sut kristallarini sintezlovchi genlarni boshqa organizmga (masalan, xamirturush – yeast) o‘tkazib, laboratoriyada ko‘paytirish ustida ishlayotganini aytgan. Agar bu biotexnologiya usuli ish bersa, kelajakda tarakan suti oqsillarini hasharotni o‘zi emas, balki bioreaktorda ishlab chiqarish mumkin bo‘lardi. Leonard Chavas ismli tadqiqotchi esa tarakan sutini kelajakda ehtimol kapsula (hapdorı) ko‘rinishida chiqarish mumkinligini, chunki bitta kapsula uchun ham yuzlab tarakan kerak bo‘lishi hisobga olinsa, suyuq litrlab ichimlik shakli amaliy emasligini aytgan.
Shunga qaramay, startap kompaniyalar hasharotlardan muqobil “sut” yaratish g‘oyasini o‘rganmoqda. Yuqorida zikr etilgan Gourmet Grubb kompaniyasi “Entomilk” deb nomlangan mahsulot tayyorlab, undan muzqaymoq ishlab chiqarganini e’lon qildi. Ular “entomilk”ni aynan tarakanlardan emas, balki turli sanoatda boqilgan hasharotlar aralashmasidan olinadigan suyuqlik sifatida ta’riflashgan. Bu hali tajriba sifatida qolmoqda va keng ommaga tatbiq etilmagan.
Tarakan sutini oddiy iste’molchi uchun yetarli miqdorda yetkazish hozircha real emas. 2016-yilda NPR xabarida ayni tadqiqot ustida ishlayotgan olim bu sutni tatib ko‘rganini, uning ta’mi deyarli yo‘qligini aytgan – ya’ni, agar imkon bo‘lsa, qahvaga qo‘shib ichsa bo‘ladigan darajada neytral. Lekin shu bugungi kungacha na biror kompaniya, na ilmiy muassasa tarakan sutini ommaviy ishlab chiqarishga erishgani yo‘q. Katta to‘sqinlik – bu xomashyo (tarakan)dan sutni ajratib olishning imkonsizligi va ko‘p mehnat talab qilishidir. Ko‘rib turganimizdek, texnologiya rivojlanib, gen muhandisligi yordamida sun’iy ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmaguncha yoki hasharotlardan olinadigan oziq moddalar arzonlashmaguncha, tarakan sutini do‘konlarda ko‘rmaymiz.
Tarakan sutining xavfsizligi haqida mutaxassislar nima deydi?
Tarakan sutini keng iste’molga tavsiya qilishdan oldin uning xavfsizligi chuqur o‘rganilishi lozim, chunki hozircha ilmiy tajribalar juda cheklangan. Hech bir nufuzli sog‘liqni saqlash tashkiloti (Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti – WHO, yoki AQSh FDA kabi idoralar) tarakan sutini odamlar uchun iste’molga ruxsat bergan yoki maxsus baholagan emas. Ramaswamy kabi olimlar “nazariy jihatdan zararli bo‘lmasligi kerak” deb taxmin qilishgan bo‘lsa-da, “uning xavfsiz ekanini tasdiqlovchi hech qanday dalil yo‘q”, deb ochiq aytishgan . Bu shuni anglatadiki, hozircha hech kim tarakan sutini odamda klinik sinab ko‘rmagan va uning hazm bo‘lishi, allergik reaksiya chaqirishi yoki boshqa salomatlikka ta’siri noma’lum. Mutaxassislar homilador ayollar yoki bolalar kabi zaif guruhlar bunday noma’lum moddalardan yiroq bo‘lishi kerakligini uqtiradi.
Tarakanlar odatda antisanitariya va mikroblar tashuvchisi sifatida nom qozongan jonivorlar bo‘lgani uchun, odamlarning ongida undan olingan oziqaga nisbatan yoqimsiz hissi bo‘lishi tabiiy. Hatto gigiyenik sharoitda o‘stirilgan tarakandan olsa ham, tarakan oqsillari ba’zi odamlarda allergiya qo‘zg‘atishi mumkin – chunki uy changidagi tarakan allergeni yaxshi ma’lum. Shuning uchun, tarakan sutini keng jamoatchilikka chiqarishdan oldin kattaroq xavfsizlik testlari o‘tkazilishi shart. FDA kabi idoralar har qanday yangi oziq modda yoki qo‘shimchani bozorga chiqishidan oldin qat’iy tekshiruvdan o‘tkazadi. Hozircha tarakan sutiga oid bunday tartibdan o‘tish taklifi ham yo‘q, chunki u laboratoriya qiziqishidan nariga o‘tmagan.
Yana bir muammo – etika va psixologiya masalasi. Tarakan sutini olish minglab tirik jonzotlarni o‘ldirishni talab qilgani bois, uni “eng noinsoniy ichimliklardan biri” deb ataganlar ham bor . Ko‘p odamlar uchun tarakanlardan ozuqa olish g‘oyasi hazm bo‘lishi qiyin. Shu sababdan mutaxassislar, hatto tarakan suti bozorga chiqsa ham, u maxsus parhez yoki qo‘shimcha sifatida oz miqdorda ishlatilishi mumkin, ammo oddiy sutning to‘laqonli o‘rnini bosa olmaydi deb hisoblashadi.
WHO va FAO kabi xalqaro tashkilotlar umuman hasharotlarni oziq-ovqat sifatida ishlatish g‘oyasini qo‘llab-quvvatlashadi – chunki hasharotlar oqsilga boy va ularni yetishtirish ekologik jihatdan arzonroq. Masalan, FAO 2013-yil hisobotida chakanaqurt, chigirtka kabi hasharotlar kelajakda oqsil tanqisligini bartaraf etishda yordam berishi mumkinligi qayd etilgan. Ammo bu umumiy tavsiyalar tarakan sutiga bevosita tegishli emas – hali hech bir xalqaro tashkilot insonlar uchun tarakan sutini maxsus targ‘ib qilgan emas. Aksincha, tarakan sutiga doir sansatsion xabarlarni real kontekstga joylashtirib, ehtiyotkorlik bilan yondashish tavsiya etiladi.