Olimlar «ichkilikbozlikka (alkogolizm) qarshi vaksina» ixtiro qilgani rostmi?

Telegram-kanallarda amerikalik tadqiqotchilar primatlarga GDNF oqsili bilan «gen vaksinasi»ni kiritgani, shundan so‘ng hayvonlarda «dofamin tiklangani va yil davomida alkogolga bo‘lgan ishtiyoq 90 % dan ko‘proqqa yo‘qolgani» va bu odamlar uchun deyarli tayyor yechim ekani haqida bayonot tarqaldi.

Factchecknet.uz ushbu bayonotni o’rganib chiqdi

HUKM: YOLG‘ON

Aslida olimlar nima qilishgan

Gap 2023-yil 14-avgustda Nature Medicine jurnalida chop etilgan makak-rezuslarda o‘tkazilgan klinikadan oldingi tajriba haqida ketmoqda. Mualliflar to‘rtta erkak makakalar miyasining ventral tegmental sohasiga (VTA) odamning GDNF genini tashuvchi AAV2 adenoassotsiatsiyalangan virusini kiritdilar, yana to‘rtta hayvon nazorat infuziyasini oldi. Bunday yondashuv gen terapiyasiga tegishli: virus vektori genni yetkazib beradi, buning natijasida miya hujayralari uzoq vaqt davomida neyrotrofik omil GDNF ishlab chiqara boshlaydi. Natijada yil davomida qayta ishlangan hayvonlarda «o‘zini tiyish – spirtli ichimliklarni takroran berish» takroriy sikllari bilan spirtli ichimliklarga qaytish deyarli to‘liq yo‘qoldi va iste’mol qilish darajasi nazoratga nisbatan 90% dan ko‘proq pasaydi. Parallel ravishda, surunkali spirtli ichimliklarni iste’mol qilishning «gipodofaminergik» holatining kompensatsiyasini ko‘rsatadigan qo‘shni yadroda dofamin o‘tkazuvchanligining siljishi qayd etilgan.

Jarayonning o‘zi MRT nazorati ostida neyrojarrohlik yo‘li bilan amalga oshirildi: tadqiqotchilar uni faqat eng og‘ir holatlar uchun potentsial variant sifatida joylashtirdilar, chunki aralashuv qaytarib bo‘lmaydigan va dofaminergik neyronlarda GDNF ning uzoq muddatli ifodasiga qaratilgan. Institutsional ma’lumotlarga ko‘ra, aralashuvdan keyin ishlov berilgan hayvonlarda qondagi spirt konsentratsiyasi ko‘pincha aniqlanmagan, afzallik esa suvga berilgan.

Nega bu «vaksina» emas?

Vaksina – bu yuqumli agentga qarshi immunitetni shakllantiradigan biopreparat, ya’ni immunitet tizimini virus yoki bakteriyani tanib olish va zararsizlantirishga o‘rgatadi. Ushbu holatda hech qanday patogenlarga qarshi immunitet shakllanmaydi: GDNF doimiy ekspressiyasi orqali neyron mukofot zanjirlari ishini o‘zgartiradigan invaziv gen terapiyasi qo‘llanildi. Bunday aralashuvni “vaksina” deb atash noto‘g‘ri.

Virusli xabarda qaysi ma’lumotlar to‘g‘ri, qaysilari esa noto‘g‘ri

To‘g‘ri, ko‘p ichishga moyil bo‘lgan makakalarda GDNF geni kiritilgandan so‘ng, spirtli ichimliklarni iste’mol qilish 90% dan ko‘proqqa kamaydi va ta’sir bir yil davomida takroriy provokatsiyalar seriyasida kuzatildi. Ushbu natijalar asl maqolaning annotatsiyasida ham, hammuallif universitetlarning matbuot materiallarida ham takrorlanadi.

Asosiysi – aralashuv xarakteri va odamlar uchun tayyorgarlik darajasi buzilgan. Bu “vaksina” emas, balki juda kichik guruhdagi (4 ga 4) erkak primatlar ustida sinovdan o‘tgan odamlar ishtirok etmagan eksperimental neyroxirurgik gen terapiyasidir. Mualliflar ishning klinikadan oldingi holatini va keyingi tadqiqotlar zarurligini ta’kidlaydilar; maqolada ham, press-relizlarda ham spirtli ichimliklarni iste’mol qilish bilan bog‘liq buzilishlarda GDNF gen terapiyasining klinik sinovlari boshlangani e’lon qilinmagan.

Kontekst va ilmiy asos

GDNF uzoq vaqtdan beri dofaminergik mukofotlash tizimining boshqaruvchisi sifatida qaraladi; kemiruvchilarda o‘tkazilgan tajribalarda ham miyaning asosiy tuzilmalarida GDNF darajasining ko‘tarilishi alkogol iste’mol qilishga bo‘lgan ishtiyoqni tanlab susaytirgan va tiyilishdan so‘ng qayta boshlashning oldini olgan. Makakalarda o‘tkazilgan tadqiqot bu gipotezani primatlarga qo‘llashda muhim qadam bo‘lib, VTAda GDNF ifodasining doimiy qo‘llab-quvvatlanishi uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatganini aniqladi.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, AAV-GDNF platformasi allaqachon boshqa ko‘rsatmalarda, birinchi navbatda Parkinson kasalligida o‘rganilmoqda; bu ishlar inson miyasining chuqur tuzilmalariga GDNF yetkazib berishning texnik imkoniyatlari va cheklovlarini ko‘rsatadi, ammo alkogolizmni davolash bilan bog‘liq emas. Hozirgi vaqtda AUDda GDNF-terapiyaning klinik sinovlari boshlangani haqida ommaviy xabarlar yo‘q.

Bizning oldimizda «alkogolizmga qarshi vaksina» emas, balki dofamin tizimining uzoq muddatli modulyatsiyasi orqali qaytalanishning oldini olishga qaratilgan primatlarda gen terapiyasining istiqbolli klinik oldi protokoli turibdi. U makakalarda modelda katta ta’sir ko‘rsatdi, ammo hali odamlarda klinik sinovdan o‘tkazilmagan va tayyor vosita sifatida ko‘rib chiqilmaydi.