Infodemiya: kelib chiqishi, ahamiyati va uni boshqarish

AI yordamida yaratilgan

XXI asr boshida, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqaladigan axborot miqdori keskin oshdi. Bu o‘sish bilan birga, noto‘g‘ri yoki yolg‘on ma’lumotlarning ham ko‘payishi kuzatildi, bu esa “infodemiya” atamasini yuzaga keltirdi. Infodemiya — bu yolg‘on va chalg‘ituvchi axborotlar ko‘payib ketishidan kelib chiqadigan holatdir. Natijasi esa jamoatchilik fikri o‘zgarib, salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Infodemiya atamasi ilk bor 2003-yilda SARS pandemiyasi paytida keng qo‘llanila boshlandi. Bu atama zararli axborotning tez va keng tarqalishi tufayli vujudga keladigan axborot to‘lqinini anglatadi. Pandemiyalar sharoitida bu muammo yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki tarqatilayotgan yolg‘on axborotlar odamlarning sog‘lig‘i va xavfsizligi bilan bog‘liq qarorlarga ta’sir qilishi mumkin.

Masalan, 2020-yilda COVID-19 haqidagi yolg‘on davolash usullari va asossiz oldini olish choralari ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqalgan edi. Bu esa odamlarning noto‘g‘ri davolanishiga va hatto ularning hayotiga xavf soladigan holatlarga olib kelgan.

Olimlar infodemiya ta’sirini o‘rganishga katta e’tibor berishmoqda. Masalan, “Nature” jurnalida chop etilgan bir tadqiqotda yolg‘on axborotning tarqalish tezligi va uni rad etish qiyinligi tahlil qilingan. Tadqiqotga ko‘ra, noto‘g‘ri ma’lumot to‘g‘ri axborotdan 70% tezroq tarqaladi, chunki u odamlarning his-tuyg‘ulariga ta’sir qiladi va tez shov-shuv bo‘ladi. 

Infodemiya bilan kurashish uchun bir qator usullar mavjud. Birinchidan, axborotni tekshirish (fact-checking) tizimlarini kuchaytirish zarur. Ikkinchidan, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar hamkorligida axborot tarqatishning etik me’yorlarini ishlab chiqish va amalga oshirish talab etiladi. Shuningdek, odamlarni media savodxonligi bo‘yicha o‘qitish, ularga yolg‘on axborotlarni qanday tanib olish va saqlanish usullarini o‘rgatish ham muhimdir.

Infodemiya zamonaviy jamiyatimizning dolzarb muammolaridan biridir. Ushbu masalaga yechim topish uchun jamiyatning barcha qatlamlari — ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, o‘quv muassasalari va huquq-tartibot organlari o‘rtasida samarali hamkorlik zarur. Faqat shu yo‘l bilan biz axborot xavfsizligini ta’minlash va jamoatchilikni zararli axborotning salbiy ta’siridan himoya qilishimiz mumkin.