Mantiqning to‘rtta qonuni aniq va izchil fikrlash asosidagi asosiy tamoyillardir. Ular bizga vaziyatlarni tahlil qilishda, argumentlar yaratishda va fikrlashda chalkashliklardan qochishga yordam beradi. Ularni tushunish uchun har bir qonunni sodda tilda va aniq misollar bilan ko‘rib chiqamiz.
Mantiqning birinchi qonuni o‘ziga xoslik qonunidir. Unga ko‘ra, har qanday bayonot yoki tushuncha o‘zi bilan bir xil bo‘lishi kerak. Agar biz nimanidir da’vo qilsak, unda bir xil mantiqiy zanjirda bu narsa o‘z ma’nosini o‘zgartirmasligi kerak.
Masalan, “daraxt daraxtdir” desak, “daraxt” tushunchasi birdaniga “tosh”ga aylanib qolmaydi. Bu qonun ravshandek ko‘rinadi, lekin bu juda muhim. O‘ziga xoslik qonunining buzilishi chalkashlik va aniqlik yetishmasligiga olib keladi. Masalan, biror kishi bir jumlada “suv nol darajada muzlaydi”, keyingi gapida “suv nol darajada muzlamaydi” deb aytsa, shaxs qonunini buzadi.
Mantiqning ikkinchi qonuni qarama-qarshilik qonunidir. U ikkita qarama-qarshi fikrning ikkalasi ham haqiqat bo‘lishi mumkin emasligini ta’kidlaydi. Bu shuni anglatadiki, agar bitta bayonot to‘g‘ri bo‘lsa, uning qarama-qarshi bayonoti majburiy ravishda yolg‘ondir.
Masalan, “bu devor oq emas” degan gap bilan birga “bu devor oq” degan gap ham to‘g‘ri bo‘la olmaydi. Bu qonun fikrlashimizdagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etishga yordam beradi. Agar u mavjud bo‘lmasa, biz xohlagan narsani tasdiqlashimiz mumkin edi va mantiq o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Masalan, bir vaqtning o‘zida odamning yig‘ilishda ishtirok etayotgani va unda yo‘qligini ayta olmaymiz.
Mantiqning uchinchi qonuni uchinchisining istisno qilinishidir. Ushbu qonun har qanday bayonotning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanligini ta’kidlaydi. Uchinchi variant yo‘q.
Masalan, “Bugun yomg‘ir yog‘ayapti” degan gap haqiqatda yomg‘ir yog‘ayotgan bo‘lsa to‘g‘ri, yomg‘ir yog‘masa, yolg‘on. “Yomg‘ir yarim yog‘ayapti” yoki “yomg‘ir yog‘ayotganga o‘xshaydi” kabi oraliq holat bo‘lishi mumkin emas. Bu qonun, ayniqsa, haqiqat va yolg‘onni dalillar asosida aniqlash zarur bo‘lgan fanda muhim ahamiyatga ega.
Mantiqning to‘rtinchi qonuni yetarli sabab qonunidir. U har qanday bayonot asosga ega bo‘lishini talab qiladi. Agar biror narsani da’vo qilsak, buning uchun yaxshi sabablarga ega bo‘lishimiz kerak.
Misol uchun, agar siz osmonda NUJni ko‘rganingizni aytsangiz, dalillar — fotosuratlar, guvohlarning hikoyalari yoki ilmiy asoslarni taqdim etishingiz kerak. Yetarli dalillar bo‘lmasa, har qanday bayonot asossiz bo‘lib qoladi va ishonch uyg‘otmaydi. Bu qonun bizni tanqidiy fikrga ega bo‘lishga va biror narsani haqiqat sifatida qabul qilishdan oldin dalil talab qilishga o‘rgatadi.
Ushbu to‘rtta mantiq qonuni bizga izchil, aniq va oqilona fikr yuritishga yordam beradi. Ular ma’lumotni tahlil qilish, dalillarni yaratish va qaror qabul qilish uchun zarurdir. Ushbu qonunlarga rioya qilish orqali biz qarama-qarshiliklardan, chalkashliklardan va asossiz bayonotlardan qochamiz. Mantiq — bu bizning fikr va xulosalarimizni aniqroq hamda ishonchliroq, boshqa odamlar bilan o‘zaro munosabatlarimizni tushunarliroq va samaraliroq qiladigan vositadir.