Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan xabarda ko‘p kvartirali uylarni boshqaruvchi tashkilotlar har hafta kirish yo‘laklarini yuvishi, har 3 kunda hovlini tozalashi, fasad va tomdagi nosozliklarni tezda tuzatishi, bolalar maydonchalarini muntazam tekshirib turishi, maysa-o‘tlarni o‘z vaqtida o‘rib parvarishlashi hamda isitish tizimini mavsum yakunida yuvishi shart, degan da’vo ilgari surildi. Ushbu xabarda to‘lovlarni “shunchaki soliq” deb qabul qilmasdan, ular evaziga aniq xizmatlar talab etilishi kerakligi ta’kidlanmoqda. Haqiqatan ham bunday majburiyatlar O‘zbekiston qonunchiligida belgilanganmi? Factchecknet.uz mavzuni o’rgandi.
Ko‘p kvartirali uylar uchun belgilangan majburiy xizmatlar
O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi ko‘p qavatli uylarni belgilangan darajada saqlash uchun zarur xizmat va ishlarning minimal ro‘yxatini tasdiqlagan. Ushbu ro‘yxatda boshqaruvchi tashkilot 16 turdagi xizmatni ma’lum davriylikda bajarishi shart etib belgilangan. Ya’ni, uy egalari to‘laydigan majburiy badal evaziga quyidagi asosiy xizmatlar ko‘rsatilishi qonuniy majburiyat hisoblanadi:
- Kirish yo‘laklarini tozalash: Ko‘p kvartirali uylarning umumiy kirish yo‘laklari (подъездlar) va lift xonalari haftada kamida 1 marta tozalanishi shart. Bu ishlar tarkibiga polni supurish, yuvish, zina panjaralari va shift chiroqlarini artish kabi sanitariya-gigiyena tadbirlari kiradi. Me’yor bo‘yicha tozalash haftada bir martadan kam bo‘lmasligi belgilangan.
- Hovlini supurish va chiqindilarni yig‘ish: Ko‘p kvartirali uyga tutash hudud – ya’ni, uy hovlisi va yo‘lakchalari – har 3 kunda bir marta supurib-sidirilishi va tartibga keltirilishi lozim. Bunda daraxt barglarini yig‘ish, axlat qutilari atrofi va yo‘laklarni tozalash kabilar nazarda tutiladi. Qishda qor yog‘ganda kirish yo‘laklaridagi qor va muzlar ham imkon qadar tez, zaruratga ko‘ra darhol tozalanishi kerak .
- Bolalar maydonchalarining holatini nazorat qilish: Boshqaruv kompaniyasi tasarrufidagi uyga tegishli bolalar va sport maydonchalari doimiy ravishda nazoratda bo‘lishi talab etiladi. Ya’ni, ularning texnik holati muntazam tekshirib turilishi, buzilgan inventarlar (tebranma o‘yinchoqlar, slaydlari va boshqalar) ta’mirlanishi, maydoncha va jihozlar tozaligi ta’minlanishi shart. Bu “doimiy” nazorat degani haftasiga yoki oyiga ma’lum bir marta emas, balki zaruriyat yuzaga kelishi bilan darhol choralar ko‘rilishi lozimligini anglatadi.
- Tom va fasadni saqlash va ta’mirlash: Ko‘p qavatli uylarning tom qismi doimo soz holatda saqlanishi va yillar davomida xizmat qilishi uchun joriy ta’mirlar o‘z vaqtida bajarilishi lozim. Tomning gidroizolyatsiya qatlamini yamash, yomg‘ir novlarini muntazam tozalab turish kabi ishlar doimiy vazifa etib belgilangan. Shuningdek, uy fasadi va kirish qismi nosozliklari paydo bo‘lsa, zaruratga ko‘ra ta’mirlab borilishi shart qilib qo‘yilgan. Masalan, kirish eshigi yoki zina yo‘lagi devori shikastlangan bo‘lsa, boshqaruvchi shirkat buni paysalga solmay, tez fursatda tuzatishi lozim.
- Yashil maydon va daraxtlarga qarov: Uy atrofidagi maysa va gazonlarni o‘z vaqtida o‘rish, daraxt va butalarni mavsumiy kesish-butash boshqaruvchi tashkilotning majburiyatiga kiradi. Mazkur ishlar uchun alohida davriylik qat’iy belgilanishi shart emas – hujjatlarda “doimiy” deb ko‘rsatilgan – ya’ni, o‘t o‘sib ketgan paytda o‘z vaqtida o‘rilishi, qirqish lozim bo‘lgan daraxt shoxlari esa kechiktirmay butalishi kerak. Shunday qilib, uy-joy atrofini obodonlashtirish ishlari uzluksiz amalga oshirilishi talab etiladi.
- Markaziy isitish tizimini yuvish: Agar uy markaziy yoki lokal issiqlik tizimiga ulangan bo‘lsa, har bir mavsum yakunida (odatda bahorda) uy ichidagi isitish tizimi suv bilan yuvilib, gidravlik sinovdan o‘tkazilishi bir yilda bir marta majburiy hisoblanadi . Boshqaruvchi shirkat issiqlik quvurlari va radiatorlarni yuib, keyingi mavsumga tayyor holga keltirishi kerak. Bu chora issiqlik tizimini zang va cho‘kindilardan tozalab, uning samarali ishlashini ta’minlashga qaratilgan. Shu bilan birga, uy ichidagi issiqlik tizimining barcha elementlari (podvaldagi qozonxona, quvurlar va b.) uzluksiz texnik xizmat ko‘rsatilib turilishi lozim .
Yuqoridagi xizmatlar barchasi qonuniy me’yorlar bilan belgilangan bo‘lib, ularni amalga oshirish boshqaruv organining zimmasidagi majburiyatdir. Mazkur minimal ro‘yxatdan tashqari, uy egalari va boshqaruvchi tashkilot o‘zaro kelishuviga ko‘ra qo‘shimcha xizmatlar ham shartnomada belgilanishi mumkin. Misol uchun, qo‘riqlash xizmati yoki qo‘shimcha obodonlashtirish ishlari kiritilishi mumkin – buning huquqiy asosi mavjud . Biroq yuqorida sanab o‘tilgan 16 turdagi ish har qanday holatda ham bajarilishi shart bo‘lgan majburiy minimum hisoblanadi.
“Kvartplata” – soliq emas, xizmat haqi
Ko‘p qavatli uy egalari har oy to‘laydigan majburiy badal (ommabop nomi bilan “kvartplata”) aynan yuqoridagi xizmatlar uchun mo‘ljallangan. Ya’ni, bu to‘lov oddiy soliq yoki ixtiyoriy yig‘im emas, balki boshqaruvchi tashkilotning aniq majburiyatlari evaziga undiriladigan haqdir. Me’yoriy hujjatlarda ko‘rsatilishicha, har bir uy uchun uyning qavatlar soni, muhandislik tizimlari va lift mavjudligiga qarab 1 kv. metr uchun 701 so‘mdan 1830 so‘mgacha badal miqdori belgilangan . Ushbu tarif evaziga shirkat uy-joy fondini saqlash bo‘yicha barcha zarur xizmatlarni ko‘rsatishi talab etiladi.
Xizmatlar bajarilmasa, fuqarolar nima qilishi mumkin?
Amaliyotda, afsuski, barcha boshqaruv shirkati belgilangan majburiyatlarni to‘liq ado etavermaydi. Agar kommunal xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot o‘z vazifasini bajarmasa, fuqarolar bir qancha huquqiy choralar ko‘rishlari mumkin:
- Boshqaruv kompaniyasiga murojaat qilish: Avvalo, muammo yuzaga kelganda, boshqaruvchi tashkilotning o‘ziga rasmiy murojaat qilish lozim. Endilikda buning uchun shaxsan borish shart emas – “Mening uyim” yagona portali orqali onlayn murojaat yo‘llash imkoniyati mavjud. Ushbu portalga fuqaro JSHSHIR (shaxsiy identifikatsiya raqami) orqali kirib, turli toifadagi (jami 18 xil) muammolar bo‘yicha ariza qoldirishi, shuningdek qo‘shnilar tomonidan kiritilgan murojaatlarni ko‘rishi va ularning bajarilish holatini kuzatib borishi mumkin. Murojaatda aniq kamchilik (masalan, haftalik tozalik qilinmayotgani yoki yaroqsiz bolalar maydonchasi ta’mirlanmagani) bayon etilib, bartaraf etilishi talab qilinadi.
- Shartnomani bekor qilish va boshqa shirkarga o‘tish: Agar boshqaruv organi takroran o‘z majburiyatini bajarmasdan kelayotgan bo‘lsa va aholi e’tirozlariga qaramay holat tuzalmayotgan bo‘lsa, uy egalari jamoaviy qaror orqali boshqa boshqaruvchi tashkilotga o‘tish huquqiga ega. “Ko‘p kvartirali uylarni boshqarish to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq, agar xizmat ko‘rsatuvchi shirkat tuzilgan shartnoma shartlarini bajarmasa, kvartira egalari umumiy yig‘ilish qarori bilan u bilan tuzilgan shartnomani bekor qilib, yangi tashkilotni tanlash haqida qaror qabul qilishi mumkin. Umumiy uy yig‘ilishi odatda yiliga kamida bir marta chaqiriladi, ammo kamida 10% mulkdorlarning tashabbusi bilan navbatdan tashqari yig‘ilish o‘tkazish imkoniyati bor. Shu yig‘ilishda ko‘pchilik ovoz bilan boshqaruvchini almashtirish masalasi hal etilishi mumkin.
- Nazorat idoralariga shikoyat qilish: Boshqaruvchi shirkatlar faoliyati ustidan davlat nazorati mavjud. Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi huzurida maxsus inspeksiya faoliyat yuritadi. Fuqarolar boshqaruv shirkati majburiyatlarni bajarmayotgani haqida ushbu nazorat organlariga (tuman yoki shahar uy-joy kommunal xizmat bo‘limlariga) ham murojaat qilishlari mumkin. Masalan, uyingiz kirish qismi bir necha haftalab tozalanmasa yoki boshqa qo‘pol buzilishlar kuzatilsa, dalillar (foto-video) bilan tegishli idoraga arz qilishingiz mumkin. Bunday shikoyatlar bo‘yicha nazorat organlari tekshiruv o‘tkazishi va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish uchun boshqaruv tashkilotiga ko‘rsatma berishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy tarmoqlarda tilga olingan barcha xizmatlar aslida O‘zbekiston qonunchiligida aniq belgilab qo‘yilgan. Toshkent shahrida ham, respublikaning boshqa hududlarida ham ko‘p kvartirali uylarning boshqaruv kompaniyalari haftalik tozalik, mavsumiy parvarish va tezkor ta’mir kabi vazifalarni bajarishi shart. Uy egalari tomonidan to‘lanayotgan badallar “shunchaki soliq” emas, balki ana shu aniq majburiyatlar evaziga undiriladigan haqdir. Agar shirkat bu majburiyatlarni bajarmasa, fuqarolar qonuniy ravishda o‘z talablarini qo‘yish, shikoyat qilish va boshqaruvchini almashtirishgacha bo‘lgan huquqlarga ega.