O‘zbekiston ommaviy axborot vositalaridan birida AQShning sobiq prezidenti Jo Bayden “Amerika hukumatining barcha xodimlariga xitoylik ayollar va erkaklar bilan ishqiy munosabatda bo‘lishni yashirincha taqiqlagani” haqidagi post mashhur bo‘ldi. Muallifning so‘zlariga ko‘ra, hujjat shaxsan davlat rahbari tomonidan imzolangan, nashr etilishi mumkin emas va u qayerda bo‘lishidan qat’i nazar, Amerikaning barcha amaldorlariga tegishli.
HUKM: QISMAN ROST
Xabarning asosi AQShning Xitoydagi elchisi Nikolas Berns tomonidan 2025-yil yanvarida — diplomatik vakolati tugashidan biroz oldin imzolangan ichki memorandum boʻldi. Bu AQShning sobiq prezidenti Jo Baydenning farmoni emas va, albatta, “maxfiy hujjat” ham emas. Uning mazmuni Amerikaning bir qator yirik nashrlariga, jumladan “Associated Press”ga ma’lum bo‘lib, uning haqiqiyligini tasdiqladi.
Bu Xitoydagi Amerika diplomatik vakolatxonalari xodimlari, ya’ni Pekindagi elchixona xodimlari, konsulliklar, ularning oila a’zolari va shartnoma asosida ishlaydigan hamda maxfiy ma’lumotlarni ko‘rish huquqiga ega bo‘lgan xodimlarga tegishli rasmiy direktiva.
Cheklovning mohiyati XXR fuqarolari bilan yangi ishqiy yoki jinsiy aloqalarni boshlashni taqiqlashdan iborat. Mavjud munosabatlar uchun individual ruxsat so‘rash mexanizmi ko‘zda tutilgan. Rad etilgan taqdirda, xodim munosabatlarni uzishi yoki lavozimni tark etishi kerak.
Nima uchun bunday chora joriy etildi
Ushbu chora Xitoy razvedka xizmatlarining faolligi, shu jumladan, shaxsiy va ijtimoiy aloqalar orqali ta’sir o‘tkazish operatsiyalari ortgani sababli qabul qilindi. Xususan, “CBS” ma’lumotlariga ko‘ra, Kaliforniyadagi bir qator mahalliy siyosatchilar bilan aloqada bo‘lgan agent Fang Fangning hikoyasi avvalroq AQShda faol muhokama qilingan.
Bundan tashqari, so‘nggi yillarda FQB josuslik holatlarining keskin o‘sishini qayd etdi, bunda shaxsiy munosabatlar o‘ziga og‘dirish uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lgan. Masalan, AQSh prokuraturasi Xitoy Davlat xavfsizlik vazirligining sanoat josusligida ayblangan yuqori martabali amaldori Tsyuy Yantszyunning ishini keltiradi.
Nihoyat, 2024-yil noyabr oyida AQSh Kongressida razvedka faolligi yuqori boʻlgan mamlakatlardagi diplomatik korpus xavfsizligi boʻyicha tinglovlar boʻlib oʻtdi. Ular, ayniqsa, Xitoyda ishlaydigan xodimlar uchun qoidalarni kuchaytirishni tavsiya qildilar.
Taqiq nimaga asoslanadi va nima uchun u noyob emas?
Bu chora o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmagan. 2017-yildan beri AQShda “SEAD-3” direktivasi amalda boʻlib, unga koʻra davlat sirlarini ko‘rish huquqiga ega boʻlgan barcha xodimlar chet elliklar bilan doimiy shaxsiy yoki ishqiy munosabatlar haqida xabar berishlari shart. Bu hissiyotlar uchun jazolash emas, balki potentsial xavflarni baholash uchun mo‘ljallangan umumiy milliy xavfsizlik standartidir.
Elchi Bernsning direktivasi, aslida, muayyan mamlakat va muayyan tahdid kontekstida qo‘llaniladigan mavjud qoidalarni qat’iylashuvidir. Diplomatik amaliyotda bunday cheklovlar kam uchraydi. Shunga o‘xshash mahalliy taqiqlar, masalan, Sovuq urush davrida Moskvada, shuningdek, Gavanada ham mavjud edi.
Tomonlarning munosabati
AQSh Davlat departamenti “ichki xavfsizlik protokollari”ni oshkor qilmaslik siyosatiga asoslanib, tafsilotlarga izoh berishdan bosh tortdi. Shu bilan birga, Amerika matbuotida sizib chiqqan xabarlar rasmiy xatning haqiqiyligini tasdiqladi.
Xitoy Tashqi ishlar vazirligi oʻz razvedka idoralariga qoʻyilgan ayblovlarni umumiy maʼnoda izohlar ekan, “bu Makkarti davridagi paranoyaning davomi” va “diplomatik munosabatlarga putur yetkazuvchi asossiz ayblovlar” ekanini taʼkidladi.
Amerikalik diplomatlar va ekspertlar orasida turlicha fikrlar mavjud. Koreya Respublikasidagi sobiq elchi Kristofer Xill intervyuda ushbu chora ma’naviy jihatdan shubhali ko‘rinishini aytdi, ammo uning mantig‘i aniq: “Xitoy razvedkasining kadrlar bazasi ko‘lamini hisobga olsak, ehtiyot choralarini tushunsa bo‘ladi”.
O‘zbek axborot makonida tarqalayotgan xabar voqelikni buzib, go‘yoki millatlararo munosabatlarga global taqiq haqida noto‘g‘ri tasavvur uyg‘otmoqda. Aslida, bu o‘ziga og‘dirish xavfi yuqori bo‘lgan ma’lum bir mamlakatda ishlaydigan xodimlarning cheklangan doirasiga tegishli ichki xizmat hujjatidir.