Dugindan Solovyovgacha: Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz davlatlarining rossiyalik ommaviy shaxslarning targ‘ibot bayonotlariga munosabati

2026-yil boshida Rossiya media makonida Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz davlatlarining suverenitetini shubha ostiga olgan ommaviy bayonotlar ko‘paydi. Gap alohida fikrlar haqida emas, balki Rossiyaning taniqli jamoat arboblari – faylasuflar va teleboshlovchilardan yangraydigan ma’no jihatidan o‘xshash ritorika haqida ketmoqda.

Eng shov-shuvlilaridan biri rus faylasufi Aleksandr Duginning bayonoti bo‘ldi. 12 – yanvar kuni «Infotselina» YouTube-kanali efirida u milliy davlatlar, uning fikricha, «o‘tmishda qolib ketganini,» Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz davlatlari esa Rossiya bilan yagona ittifoqning bir qismiga aylanishi kerakligini aytdi. Dugin Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, O‘zbekiston, Tojikiston va Qirg‘iziston kabi davlatlarning suverenitet huquqini to‘g‘ridan-to‘g‘ri shubha ostiga qo‘ydi va yangi dunyo konfiguratsiyasida «hech qanday suveren mavjud bo‘lishi mumkin emas» dedi.

Xalqaro vaziyatni sharhlar ekan, u xalqaro huquq o‘z ahamiyatini yo‘qotdi, chunki u endi yetakchi davlatlar manfaatlariga javob bermaydi, deb ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, dunyo «uchinchi jahon urushi»ning bir shakli sifatida tavsiflangan global qayta bo‘linish bosqichiga kirdi. Shu mantiqqa ko‘ra, Dugin Rossiyaga xalqaro-huquqiy cheklovlardan voz kechishni, o‘zini imperiya deb e’lon qilishni, Xitoy va Hindiston bilan birgalikda sharqiy yarimsharda hukmronlik o‘rnatishni taklif qildi. Yirik kuch markazlari nazorati ostida bo‘lmagan barcha hududlarni u boshqa geosiyosiy qutblarning potensial «platsdarmlari» deb atadi.

Duginning ta’kidlashicha, yadro quroliga ega bo‘lmagan va o‘zini mustaqil himoya qila olmaydigan davlatlar suverenitetning amaliy ma’nosini yo‘qotadi. Ushbu modelda, uning ta’kidlashicha, mintaqa mamlakatlari yo Rossiya bilan ittifoqqa kirishi, yoki G‘arb, AQSH, Yevropa Ittifoqi yoki Xitoyning ta’sir obyektiga aylanishi kerak.

Duginning bayonoti boshqa shunga o‘xshash fikrlar fonida yangradi. Bir hafta oldin rossiyalik teleboshlovchi Vladimir Solovyov o‘z efirlaridan birida Armaniston va Markaziy Osiyo davlatlarini Rossiyaning «ta’sir zonasi» deb atagan edi, uning so‘zlariga ko‘ra, ularning yo‘qolishi Rossiya Federatsiyasi milliy xavfsizligiga tahdid soladi. Shuningdek, u nafaqat Ukrainada, balki Moskva o‘z strategik manfaatlarining bir qismi deb hisoblaydigan boshqa mamlakatlarda ham «maxsus harbiy operatsiya»ga o‘xshash kuch ssenariylarini qo‘llash imkoniyatiga yo‘l qo‘ydi. Solovyovning mulohazalarida xalqaro huquq Rossiyaning harakatlarini cheklamaydigan omil sifatida taqdim etilgan.

(!) Nashr e’lon qilingan vaqtda O‘zbekiston rasmiy davlat idoralari na Vladimir Solovyovning, na Aleksandr Duginning bayonotlariga ochiq izoh bermagan.

Biroq mamlakat jamoatchilik maydonida bu fikrlar faol muhokamalarga sabab bo‘ldi, blogerlar, ekspertlar, akademik hamjamiyat vakillari va siyosatchilar tomonidan keskin tanqidlarga uchradi.

Factchecknet.uz blogerlar, siyosatchilar, mutaxassislar va ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining asosiy fikr-mulohazalarini jamladi.

O‘zbekistonlik bloger Nikita Makarenko Solovyovning ritorikasini jamoatchilik fikrini chegaralar va ta’sir doiralarini qayta ko‘rib chiqishga g‘oyaviy jihatdan tayyorlashga urinish deb baholadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, «suverenitetning ma’nosizligi» haqidagi tezis falsafiy mavhumlik emas, balki zo‘ravonlikni to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqlashdir. Uning ta’kidlashicha, «umumiy o‘tmish,» «tarixiy yaqinlik» va «xalqlar do‘stligi» haqidagi gaplar neokolonial yondashuv yashiringan vosita sifatida ishlatilmoqda. Bu mantiqqa ko‘ra, mintaqa mamlakatlari teng huquqli sheriklar sifatida emas, balki nazorat ostiga qaytarilishi kerak bo‘lgan hududlar sifatida qabul qilinadi. Makarenko, shuningdek, gumanitar ritorika ostida tashqi siyosat ko‘rsatmalarini efirga uzatishi mumkin bo‘lgan media va madaniy loyihalar faoliyatiga e’tiborli bo‘lishga chaqirdi.

Bloger Nikita Makarenko Aleksandr Duginning so‘zlariga izoh berar ekan, Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan, O‘zbekiston suvereniteti to‘g‘ridan-to‘g‘ri inkor etilishiga e’tibor qaratdi. Xususan, uning ta’kidlashicha, Dugin amalda «Suveren O‘zbekistonning mavjudligiga rozi bo‘lish mumkin emas,» deya mamlakatning mustaqil mavjud bo‘lish huquqini shubha ostiga qo‘ygan.

Makarenkoning ta’kidlashicha, Dugin o‘z nutqlarida Sovet Ittifoqining boshqa sobiq respublikalarini ham tilga oladi va ularning suverenitetga bo‘lgan huquqini inkor etadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, gap nazariy mulohazalar haqida emas, balki davlatlar suverenitetiga asoslangan xalqaro tartibdan voz kechishni mafkuraviy jihatdan rasmiylashtirilgan oqlash haqida ketmoqda.

Shuningdek, u Duginning o‘zi o‘z pozitsiyasini ochiqchasiga qat’iy ifodalab, «Bo‘ldi. Suverenitet tugadi. Milliy davlatlar o‘tmishda qoldi. Bu axlat.» Makarenkoning ta’kidlashicha, bunday ritorika mustaqil davlatlarga nisbatan zo‘ravonlik va tajovuzkorlikni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qonuniylashtiradi.

U Duginning maqomiga alohida e’tibor qaratib, uning chetda qolgan notiq emasligini ta’kidladi. Dugin Rossiyaning eng taniqli faylasuflaridan biri bo‘lib, 2014-yilda Foreign Policy jurnali tomonidan «Jahonning eng nufuzli 100 ta tafakkur egasi» ro‘yxatiga kiritilgan, shuningdek, Ilin nomidagi Oliy siyosiy maktab hamda Xalqaro Yevroosiyo harakatiga rahbarlik qiladi. Makarenkoning fikricha, aynan shu sababli uning so‘zlari jiddiy va oshkora e’tiborni talab etadi.

«Milliy tiklanish» partiyasi yetakchisi Alisher Qodirov bunday bayonotlar prinsipial jihatdan yangi narsa emasligini va hissiy reaksiyaga sabab bo‘lmasligi kerakligini ta’kidladi. Shu bilan birga, uning so‘zlariga ko‘ra, ularni e’tiborsiz qoldirish xato bo‘ladi. Qodirov O‘zbekiston tashqi siyosatda pragmatik yo‘lni izchil davom ettirayotgani, hamkorlar bilan munosabatlarni o‘zaro hurmat va xalqaro huquq asosida qurayotganini ta’kidladi. Shuningdek, u kuch ssenariylari va suverenitetdan voz kechish haqidagi mulohazalar strategik sheriklik ruhiga zid ekanligini va davlatlar o‘rtasidagi ishonchga putur yetkazishini ta’kidladi.

O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti rektori Sherzodxon Qudratxo‘ja Solovyovning so‘zlarini Rossiyada ommaviy nutqning yanada radikallashuviga misol sifatida ta’rifladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday bayonotlarda endi yashirin shakllar qolmaydi – xalqaro huquq va suverenitetning shartliligidan voz kechish g‘oyalari ochiq aytiladi. Uning ta’kidlashicha, ommaviy siyosatda so‘zlar amaliy ahamiyatga ega: dastlab «fikr» yoki «falsafa» sifatida yangragan narsa vaqt o‘tishi bilan aniq harakatlarni oqlashga aylanadi. Tarix, uning fikricha, bunday gaplarni hissiyot sifatida emas, balki niyat dalili sifatida qayd etadi.

Sherzodxon Qudratxo‘janing so‘zlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo mamlakatlarining sukut saqlashi Aleksandr Dugin kabi mafkurachilar tomonidan imperiyacha va tajovuzkor nutqni targ‘ib qilish uchun tobora ko‘proq foydalanilmoqda. Bunday qahramonlar qat’iy munosabatning yo‘qligini zaiflik va o‘z qarashlarini o‘tkazish imkoniyati sifatida qabul qiladilar, bunda Markaziy Osiyo teng huquqli hamkor sifatida emas, balki ta’sir zonasi sifatida qaraladi.

Qudratxo‘janing ta’kidlashicha, mintaqaga nisbatan bunday munosabat va ritorikaga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi va u alohida mafkurachilarning shaxsiy fikri sifatida emas, balki potensial tahdid sifatida qabul qilinishi kerak. Ukrainadagi voqealar so‘z qanchalik tez harakatga aylanishi mumkinligini ko‘rsatayotgan bir sharoitda Markaziy Osiyo haqidagi har bir bayonot – jumladan, Duginning bayonoti ham – e’tiborli va prinsipial javob talab qiladi.

Sherzodxon Qudratxo‘ja mamlakat strategik tiyib turish choralari, jumladan, yadro quroliga egalik qilish haqida o‘ylashi kerakligini aytdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, rossiyalik targ‘ibotchilarning bunday g‘oyalarini mavhum mulohazalar sifatida qabul qilib bo‘lmaydi. Qudratxo‘ja faylasuf Lao-szining fikrlar amallarning boshlanishi bo‘ladi, degan gapini eslatdi va agar bunday ssenariylar omma oldida muhokama qilinsa, demak, ularni amalda ro‘yobga chiqarish xavfi borligini qayd etdi. «Biz bunga yo‘l qo‘ymasligimiz kerak,» – deya ta’kidladi u.

Rektorning fikricha, bunday tahdidlar davom etsa, O‘zbekiston yoki Qozog‘iston kabi davlatlar «kichik yadro zaryadlari»ni tiyib turish vositasiga ehtiyoj sezishi mumkin. Misol tariqasida u Isroil va Eronni keltirib, siyosiy iroda mavjud bo‘lsa va fundamental fan rivojlansa, O‘zbekiston nazariy jihatdan bunday loyihani amalga oshirishga qodirligini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, buning uchun ilm-fan va yoshlarni o‘qitishga sarmoya kiritish kerak.

Qudratxo‘ja shuningdek, uning baholashicha, O‘zbekiston iqtisodiyoti bunday yuklamani ko‘tara olishini ta’kidladi. U yana shuni qo‘shimcha qildiki, tahdid ritorikasining davom ettirilishi nafaqat O‘zbekistonni, balki qo‘shni mamlakatlarni ham shunga o‘xshash choralar ko‘rishga undashi mumkin. Bunda u aytilgan fikr o‘zining shaxsiy nuqtai nazari ekanligini alohida ta’kidlab o‘tdi.

«Iyerarxiya va «katta akalar» davri o‘tdi» – Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati Bobur Bekmurodov Xalqlar taqdiri tashqaridan berilgan buyruq yoki telestudiyalardagi balandparvoz gaplar bilan hal qilingan davr o‘tmishda qolganini aytdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo davlatlarining davlat chegaralari qadr-qimmat va milliy or-nomus masalasi bo‘lib, mustaqillikka har qanday tajovuz bo‘ysunish bilan emas, balki yaxlit va prinsipial javob bilan kutib olinadi. Uning ta’kidlashicha, bunday ritorika faqat qo‘shnilar o‘rtasidagi ishonchni buzadi, mintaqa mamlakatlari esa o‘z uyi va kelajagini himoya qilish uchun yetarli siyosiy iroda, resurslar va mas’uliyatga ega.

Vladimir Solovyov va Aleksandr Duginning bayonotlariga davlatlarning munosabati

Rossiyalik teleboshlovchi Vladimir Solovyov va faylasuf Aleksandr Duginning kuch ishlatish ssenariylari ehtimoliga yo‘l qo‘yilgan va Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkaz mamlakatlari suverenitetini inkor etgan rezonansli bayonotlari mintaqaning bir qator davlatlarida rasmiy munosabatlarni keltirib chiqardi.

O‘zbekiston reaksiyasi

Nashr e’lon qilingan paytda O‘zbekiston rasmiy idoralari Rossiya jamoat arboblarining mamlakat suverenitetiga shubha bildirgan va Markaziy Osiyoda ehtimoliy kuch ishlatar ssenariylar haqida mulohaza yuritgan bayonotlariga ochiq munosabat bildirmadi.

O‘zbekiston prezidenti administratsiyasi, Tashqi ishlar vazirligi yoki boshqa davlat tuzilmalaridan rasmiy bayonot kelib tushmagan. Shuningdek, Toshkentning ushbu bayonotlarga munosabati yoki mintaqaning boshqa davlatlari tomonidan munosabatini tushuntiruvchi izohlar ham e’lon qilinmagan.

Armaniston: diplomatik norozilik va qat’iy siyosiy baho

Armaniston Tashqi ishlar vazirligi Rossiyaning Yerevandagi elchisi Sergey Kopirkinni chaqirib, unga norozilik notasini topshirdi. Armaniston Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ani Badalyanning ma’lum qilishicha, bunga davlat telekanali dasturida efirga uzatilgan Vladimir Solovyovning bayonotlari sabab bo‘lgan.

Notada ta’kidlanishicha, ushbu bayonotlar Armaniston Respublikasi suverenitetiga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan tajovuz, dushmanlik xarakteriga ega va Armaniston va Rossiya o‘rtasidagi do‘stona munosabatlarning asosiy tamoyillarini qo‘pol ravishda buzadi. Gap, xususan, Solovyovning «Armaniston va Markaziy Osiyoni yo‘qotish» Rossiya milliy xavfsizligiga tahdid solishi, shuningdek, «maxsus harbiy operatsiya»ga o‘xshash harbiy operatsiyalarga ruxsat berilishi haqidagi so‘zlari haqida bordi.

Keyinchalik, Armaniston parlamenti spikeri Alen Simonyan Solovyov va Duginni keskin ravishda ommaviy tanqid qildi. Armaniston parlamenti spikeri ular o‘rtasida hech qanday prinsipial farq ko‘rmayotganini ta’kidladi. Uning aytishicha, ikkalasi ham bir xil darajada nomaqbul ritorikani ilgari surayotgan bo‘lib, jiddiy muhokamaga loyiq emaslar.

Jurnalistlar bilan muloqotda Simonyan juda keskin va haqoratomuz iborani ishlatdi, biroq uni efirda to‘liq aytishni istamasligini ta’kidladi. “Hech qanday farq yo‘q. Ular ikkalasi ham… rus tilida yaxshi ibora bor, lekin men uni efirda aytmayman — ikkalasi ham (tayoqdagi axlat). Ular men uchun farqsiz va buni izohlashni xohlamayman”, — dedi u.

Parlament spikerining qo‘shimcha qilishicha, agar kerak bo‘lsa, rossiyalik hamkasblariga o‘z fikrini to‘g‘ridan-to‘g‘ri yetkazishga tayyor. U yaqin vaqt ichida Rossiya Federatsiya Kengashi spikeri Valentina Matviyenko tomonidan Moskvaga taklif qilinganini va shaxsan o‘z pozitsiyasini bildirish imkoniyatini istisno qilmaganini aytdi.

News.am agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, Simonyan matbuot bilan muloqot chog‘ida bu bahoni bir necha bor takrorlagan va uning so‘zlari hissiy reaksiya emasligini, balki Dugin va Solovyovning ommaviy ritorikasiga barqaror va prinsipial munosabatini aks ettirishini ta’kidlagan.

Qozog‘iston: bayonotlar shaxsiy fikr sifatida baholandi

Qozog‘iston Tashqi ishlar vazirligi Vladimir Solovyovning bayonotlari Rossiya Federatsiyasining rasmiy pozitsiyasini aks ettirmasligini va Ostona va Moskva o‘rtasidagi strategik va ittifoqchilik munosabatlariga ta’sir o‘tkaza olmasligini ma’lum qildi. Bu haqda Qozog‘iston Tashqi ishlar vazirligining NewTimes.kz nashri so‘roviga bergan rasmiy javobida aytiladi.

Vazirlikning ma’lum qilishicha, Qozog‘iston tomoni rossiyalik hamkorlarga Rossiya Federatsiyasining ayrim vakillari, ekspertlar va ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining ikki tomonlama munosabatlarning yaxshi qo‘shnichilik xususiyatini shubha ostiga qo‘yadigan bayonotlari yuzasidan bir necha bor xavotir bildirgan. Shu bilan birga, ta’kidlanishicha, Rossiya tomoni odatda bunday bayonotlarni rasmiy siyosatga aloqasi bo‘lmagan shaxsiy fikrlar sifatida baholaydi.

Qozog‘iston Tashqi ishlar vazirligi, shuningdek, ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar suverenitet, hududiy yaxlitlik va ichki ishlarga aralashmaslik tamoyillariga asoslanganini eslatdi.

Qirg‘iziston: choralar ko‘rilishi mumkin, jumladan persona non grata maqomi

Qirg‘iziston prezidenti matbuot kotibi Asqat Alagozov Vladimir Solovyovning so‘zlarini jurnalistning turli mavzulardagi uzoq davom etgan efirlarda aytilgan jiddiy bo‘lmagan bayonotlari sifatida qabul qilish kerakligini aytdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Solovyov rasmiy shaxs bo‘lmagani uchun uning so‘zlariga munosabat jurnalistlar yoki jamoatchilik darajasida bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, u davlat televideniyesida yangragan va xalqlar o‘rtasida keskinlikni keltirib chiqaradigan bayonotlar tushunmovchiliklarni keltirib chiqarayotgani va ayrim hollarda keskin choralar ko‘rishni talab qilishi mumkinligini ta’kidladi.

Alagozov Qirg‘izistonda Solovyovni nomaqbul shaxs deb tan olish tashabbusi muhokama qilinayotganini tasdiqladi va buning uchun belgilangan tartib mavjudligini ta’kidladi. U, shuningdek, bunday hodisalarga qaramay, Markaziy Osiyo davlatlarining Rossiya bilan ikki tomonlama va ko‘p tomonlama munosabatlari MDH, EOII va ShHT doirasida yuqori darajada qurilganini aytdi.

Rossiyaning munosabati

Rossiya Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili Mariya Zaxarova teleboshlovchi Vladimir Solovyovning Venesuela, Armaniston va Markaziy Osiyo mamlakatlari haqidagi fikrlari uning shaxsiy mulohazasi ekanligini va Moskvaning rasmiy nuqtai nazarini aks ettirmasligini ma’lum qildi. U bu haqda «Solovyov. Life» ko‘rsatuvida aytilgan shov-shuvli bayonotlarni sharhlash chog‘ida brifing davomida xabar berdi.

Zaxarova Solovyov so‘zlarida bayonot emas, balki savol shaklidagi mulohazalar bo‘lganini ta’kidladi. “U yerda bayonot yo‘q edi. Bu go‘yoki savol edi — ritorik yoki boshqa turdagi bo‘lishi mumkin”, — dedi u va bu so‘zlarni Rossiyaning rasmiy pozitsiyasi sifatida talqin qilish manipulyatsiya ekanini qo‘shimcha qildi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, ayrim sharhlovchilar va «divan tahlilchilari» bu bayonotlarni provokatsion ruhda taqdim etib, ularga davlat siyosati maqomini bergan. «Bu iboralar Rossiyaning rasmiy pozitsiyasi sifatida provokatsion tarzda taqdim etilgani aniq edi. Bu — mutlaqo yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan manipulyatsiya”, — dedi Rossiya Tashqi ishlar vazirligi vakili.

Zaxarova, shuningdek, Rossiyani Janubiy Kavkaz va Markaziy Osiyo davlatlari bilan yaxshi qo‘shnichilik, strategik sheriklik va ittifoqchilik munosabatlari bog‘lab turishini ta’kidladi. U axborot makonida tarqalayotgan ayrim fikrlarning noto‘g‘ri talqinlariga emas, balki davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikning haqiqiy tajribasiga e’tibor qaratishga chaqirdi.