Rossiyadagi saylovlardan keyin turli fikrlar bildirildi. Agar rasman taklif qilingan kuzatuvchilar siyosiy jarayonning yana bir ijobiy rivojlanishi haqida gapirgan bo‘lsa, Rossiyada bo‘lmagan ekspertlarning ssenariylari u qadar optimistik emas edi.
Tanganing bir tomoni
Shunday qilib, MDH, KXShT, ShHT va boshqa davlatlar missiyalari vakillari Rossiya prezidenti saylovini “qonuniy, shaffof va demokratik” deb tan oldilar.
MDH kuzatuvchilari missiyasini hamyurtimiz, tashkilot Bosh kotibi o‘rinbosari Ilhom Ne’matov taqdim etdi. Bu tarkib nafaqat saylov jarayonini kuzatdi, balki davlat idoralari va muassasalari vakillari bilan ham uchrashdi.
Monitoring guruhi a’zolari ovozlarni sanab chiqish jarayoni uyushqoqlik bilan o‘tkazilganini ta’kidlab, byulletenlarni qayta ishlash jarayonida jiddiy qonunbuzarliklar kuzatilmaganini ta’kidladi.
“Ovoz berish tinch, tashqi aralashuv va keskinliksiz o‘tdi. Hech qanday shikoyat va sharhlar yo‘q. Hech qanday xavfsizlik buzilishi qayd etilmagan. Komissiya uning qonuniyligiga shubha tug‘diradigan qonunbuzarliklarni qayd etmadi. Missiya o‘tgan saylovlarni shaffof, ishonchli va demokratik tarzda o‘tganligini tan oladi”, — dedi ShHT missiyasi bosh kotibi Chjan Ming o‘z navbatida.
ShHT missiyasi kuzatuvchilarining fikricha, saylov komissiyalarining ovoz berish kunlaridagi faoliyati shaffoflik va ochiqlik, komissiya a’zolarining saylovchilar va saylov jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan ehtiyotkorlik va professional muloqoti bilan ajralib turdi. Bayonotning toʻliq matnini ushbu havola orqali oʻqishingiz mumkin.
Tanganing boshqa tomoni
NATO bosh kotibi Yens Stoltenberg, aksincha, Rossiyadagi saylovlar “na erkin va na adolatli” o‘tganini aytdi. Ovoz berish jarayoni haqida tanqidiy fakrlar AQSh, Yevropa Ittifoqi va Buyuk Britaniyaga ham tegishli.
Keyinroq YouTube’da Berlindagi Rossiya va Yevrosiyoni o‘rganish bo‘yicha Karnegi mustaqil ekspert-tahliliy markazi ekspertlari Yekaterina Shulman va Andrey Kolesnikov o‘rtasidagi suhbat e’lon qilindi.
“Afrikalik” yoki “Markaziy Osiyo” so‘zlarini siyosiy qoralash sifatida ishlatish noo‘rin, ammo qiyosiy qatorda biz nafis foizlar bilan qaysi biriga mos kelishimiz aniq‘, — dedi Yekaterina Shulman.
Mutaxassis “Markaziy Osiyo” formati haqida nima demoqchi ekanligini efirda emas, balki boshqa postida aytdi. U yerda u O‘zbekistondagi saylov natijalari bilan rasmni ilova qilib, O‘zbekiston va Rossiyadagi saylovlar o‘rtasidagi o‘xshashliklarni, to‘g‘rirog‘i, yakuniy ko‘rsatkichlarni – 87,05 foiz va 87,28 foizni ko‘rsatdi.
Ekaterina Shulman Rossiya ssenariysidagi ba’zi lahzalar birinchi marta sodir bo‘lganiga e’tibor qaratdi. Masalan, nomzod o‘z nomzodini qo‘yishi mumkin emasligi. Uning eslashicha, bungacha nomzod ikki muddat to‘rt yil davomida hokimiyat tepasida bo‘lgan, keyin boshqa prezident bo‘lgan, shundan so‘ng ikki muddat olti yillik muddatda prezident bo‘lgan, keyin esa avvalgi muddatlarni “yo‘q qilgan” yangilangan Konstitutsiya qabul qilingan.
Birinchi marta uch kunlik ovoz berish amaliyoti bo‘lib o‘tdi va elektron ovoz berish Rossiyaning 29 mintaqasida, shuningdek, “biriktirilgan hududlarda” o‘tkazildi. Uning taʼkidlashicha, oxirgi nomlari koʻrsatilgan saylov uchastkalarida harbiy amaliyotlar tufayli ovoz berish jarayoni qiyin kechgan. Shuningdek, u ko‘rsatilgan saylovchilar soni eski raqamlarga, ya’ni harbiy harakatlar boshlanishidan oldindigisiga almashtirilishi mumkinligi uchun ishonchsizlik bildirdi.
“Ushbu qayg‘uli sharhni yakunlab, biz Markaziy Osiyo saylov amaliyotiga bosqichma-bosqich o‘tish bilan shug‘ullanmoqdamiz, — dedi Yekaterina Shulman. — Markaziy Osiyo haqida shunday deyish yaxshi emas, chunki buning etnik kelib chiqishiga aloqasi yo‘q… Hozir butun Rossiya shunday “elektoral saltanat”ga aylangan – odamlarning xulq-atvori, kelishi yoki kelmasligi, u yoki bu tarzda ovoz berishi va ko‘rsatilgan natija o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik yo‘q. Bu yangi holat, biz unga asta-sekin keldik, shuning uchun fazali o‘tish sodir bo‘ldi”.
Kelajak uchun prognoz
Spiker Andrey Kolesnikov aytilgan tezisni qo‘llab-quvvatladi. Va “Keyin nimani kutish kerak?” degan savolga ssenariy inertsial davom etishini va “favqulodda harakatlar” kutilmasligini taxmin qildi. Uning prognozi optimistik emas.
Suhbat moderatori Tatyana Felgengauer Andrey Kolesnikovdan “chizilgan” raqamlar prezident ma’muriyati uchun qanchalik real ekanligi haqida so‘radi. U, o‘z navbatida, noto‘g‘ri hisoblangan ko‘rsatkichlar avvallari o‘tmishdagi muhim qarorlardan biri — pensiya islohotining qabul qilinishiga ta’sir qilganini ta’kidladi.
‘Biz endi bu 87 raqamidan o‘tamiz, keyin haqiqiy hayot boshlanadi, bu ularga ham, biz kabi oson bo‘lmaydi”, — deb ta’kidladi Andrey Kolesnikov.
Ko‘rib turganingizdek, ekspertlarning fikrlari bir xil emas, ular diametral qarama-qarshidir. Biroq, taqdim etilgan har bir ma’lumotning o‘z auditoriyasi bor — shaffof saylov g‘oyasini qo‘llab-quvvatlaydiganlar ham, bunga rozi bo‘lmaganlar ham.