O‘zbekistonda hukumat korrupsiyaga qarshi ritorika va harakatlarni kuchaytirgan bo‘lsa-da, tizimli firibgarlik va poraxo‘rlik muammosi saqlanib qolmoqda. Transparency International tashkiloti 2024-yilda jahon davlatlaridagi korrupsiya darajasi bo‘yicha hisobotini (Corruption Perception Index) e’lon qildi. O‘zbekiston 100 ballik indeks bo‘yicha 32 ball to‘pladi va mazkur reytingda 180 ta davlat orasida 121-o‘rinni egalladi. Reytingda 0 – korrupsiya darajasi o‘ta yuqori, 100 – o‘ta past demakdir. 2023-yildagi natija 33 ball edi, so‘nggi 12 yil ichida esa ilk bor vaziyat yaxshilanish o‘rniga ortga ketdi.

Korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro ekspert Qodir Quliyev va tadqiqotchi Niginaxon Saida “The Diplomat” nashrida tahliliy material e’lon qilishdi. Ular maqolada O‘zbekistonning xalqaro indeksdagi o‘rni 2012-yildan beri ilk bor nima sababdan salbiy tomonga o‘zgarganini tushuntirishga harakat qilgan.
Korrupsiyaga qarshi kurash kuchaysa ham u “gullab yashnamoqda”?
2024-yilgi Korrupsiyani idrok etish indeksi (CPI) xavotirli manzarani ko‘rsatadi. Ko‘p yillik barqaror yaxshilanishdan so‘ng O‘zbekiston ko‘rsatkichlari biroz pasaydi. Bu pasayish muhim savollarni keltirib chiqaradi: bu taraqqiyot yo‘lidagi vaqtinchalik to‘siqmi yoki chuqurroq, tizimli muammolarning belgisimi? Quliyev va Saida ta’kidlaganidek, bu pasayish korrupsiyaga qarshi kurashning sezilarli darajada kuchayishiga qaramay sodir bo‘ldi. 2024-yilning o‘zida 5 mingga yaqin mansabdor shaxs jinoiy javobgarlikka tortilgan. Ushbu vaziyat korrupsiyani kuchaytiruvchi asosiy madaniy va tizimli omillarni e’tiborsiz qoldirib, asosan ta’qibga e’tibor qaratadigan “yuqoridan pastga” yondashuvning cheklovlarini ta’kidlaydi.
Tanish-bilishchilik to‘ri
Maqoladagi eng qiziq fikrlardan biri “tanish-bilish” yoki siyosiy favoritizm tushunchasidir. Chuqur ildiz otgan bu amaliyot korrupsiya tizimining buzilmasligini ta’minlash uchun bir-birini himoya qiladigan o‘zaro bog‘liq shaxslarning “o‘rgimchak to‘ri”ni yaratadi. Mualliflar tushuntirganidek, “tarmoqning bir qismiga teginish butun korrupsion sxemanining fosh etilish xavfini tug‘diradi”. Bu holat ko‘pincha korrupsion harakatlarda qo‘lga tushganlarning yengil jazolanishiga olib keladi, chunki qudratli shaxslar o‘z manfaatlari va tizim barqarorligini himoya qilish uchun vaziyatga aralashadilar.
Korrupsiyaning oddiy holga aylanishi
Ehtimol, O‘zbekistondagi korrupsiya muammosining eng xavotirli jihati uning oddiy holga aylanishidir. Quliyev va Saida ta’kidlaganidek, ko‘plab o‘zbekistonliklar korrupsiyani hayotning bir qismi sifatida qabul qiladilar, ayniqsa u kichik poralar bilan bog‘liq bo‘lsa. Bu holat institutlarga bo‘lgan ishonchsizlik, ojizlik hissi va korrupsiya haqida xabar berganlik uchun jazolanishdan qo‘rqish bilan ham bog‘liq. Bundan tashqari, maqolada keltirilgan 2024-yilgi tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab o‘zbekistonliklar ba’zi harakatlarni, masalan, qimmatbaho sovg‘alarni qabul qilishni korrupsiya deb hisoblamas ekan. Jamoatchilik fikri va rasmiy ta’riflar o‘rtasidagi bunday tafovut korrupsiyaga qarshi kurashni yanada murakkablashtiradi.
Jazolardan tashqari: Asosiy sabablarni bartaraf etish
Mualliflarning ta’kidlashicha, faqat jazolovchi yondashuv yetarli emas. Buning o‘rniga ular quyidagilarni o‘z ichiga olgan ko‘p qirrali strategiyani taklif qilishadi:
- Tizimli islohotlar: Institutlarni mustahkamlash, shaffoflikni ta’minlash va hisobdorlikni rag‘batlantirish;
- Madaniy o‘zgarish: Ta’lim va targ‘ibot kampaniyalari orqali jamoatchilikning korrupsiyaga nisbatan munosabatini o‘zgartirish;
- “Tanish-bilish” tizimini yo‘q qilish: Tanish-bilishchilikning “o‘rgimchak to‘ri”ni parchalash, kimligidan qat’i nazar, barcha shaxslarning javobgarlikka tortilishini ta’minlash.
Uzoq muddatli kurash
Maqolada O‘zbekistonning korrupsiyaga qarshi kurashining manzarasi chizilib, erishilgan yutuqlar e’tirof etiladi, ammo hali ham jiddiy muammolar mavjudligi ta’kidlanadi. Quliyev va Saida xulosa qilganidek, korrupsiyani kamaytirish va nazorat qilish – bu “bosqichma-bosqich, tarkibiy jarayon” bo‘lib, u doimiy sa’y-harakatlarni, institutsional islohotlarni va jamiyatda tub o‘zgarishlarni talab qiladi. Oldinda turgan yo‘l uzoq va mashaqqatli bo‘lsa-da, mualliflar korrupsiyaga qarshi har tomonlama va barqaror sa’y-harakatlar bilan muvaffaqiyatli kurashgan Gruziya va Janubiy Koreya kabi mamlakatlar tajribasiga ishora qilib, uni bartaraf etishga umid bildiradi.