Nafrat nutqi qachon paydo bo‘ladi? Bugungi dunyoda dezinformatsiyaga qarshi turish uchun nima qilish kerak? Toshkentda bo‘lib o‘tgan “Jurnalistlik etika va OAVning o‘zini o‘zi boshqarish mexanizmlari” mavzusidagi davra suhbati doirasida so‘zga chiqqanlar shu va boshqa savollarga javob berishga harakat qildi.

Foto Milliy mass-mediani qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi
Tadbir tashkilotchilari – Milliy mass-mediani qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish jamoat fondi hamda YeXHTning O‘zbekistondagi loyihalari koordinatori. Jurnalistika, huquq, sotsiologiya va axborot texnologiyalari sohasi mutaxassislari hamda Qonunchilik palatasi va xalqaro tashkilotlar ishtirokida axborot makonida feyklar, dezinformatsiya va nafrat nutqi kabi buzg‘unchi unsurlarning ta’siri muhokama qilindi.
“O‘zbekiston Respublikasi zamonaviy jurnalistikani rivojlantirish markazi” nodavlat notijorat tashkiloti boshqaruv raisi Lola Islomova ommaviy axborot vositalarining o‘zini o‘zi boshqarish masalalariga to‘xtaldi.
– Media biznes nafaqat o‘z rahbarlari, balki butun jamiyat oldida mas’uldir, – dedi Lola Islomova. – O‘zbekistonda ommaviy axborot vositalari bilan munosabatlarni tartibga solish sohasida qator me’yoriy hujjatlar, jumladan, jurnalistlarning axloqiy kodeksi ishlab chiqilgan. Biroq, u qisqartirilgan versiyada qabul qilingan va endi uni Internetda topish qiyin. Menimcha, axloq kodeksiga rioya qilish mutaxassislar uchun yaxshi amaliyot bo‘lishi kerak. Ehtimol, endi kodeksning muqobil versiyalarini qabul qilish vaqti keldi. Misol uchun, har bir tahririyat o‘z siyosatini o‘rnatishi va uni ichki kodeks deb hisoblash mumkin.
Jurnalistlarning axloq kodeksi uzoq vaqt davomida ishlab chiqilgan. Ba’zi ishtirokchilar uni qayta ko‘rib chiqishni, boshqalari uni kichikroq formatda bo‘lishini taklif qilishdi va uni avvalgi holatida qoldirish kerak deganlar ham bo‘ldi.
Biroq, uning zarurligini barcha ma’ruzachilar tan oldi. Ularning fikricha, umumiy qoidalar sohaning o‘zini o‘zi tartibga solishning samarali vositasiga aylanishi mumkin.
“Biz jamiyatga buzg‘unchi ta’sir ko‘rsatuvchi ko‘plab feyk va ishonchsiz xabarlarni ko‘ryapmiz, – deydi O‘zbekiston Jurnalistlarni qayta tayyorlash markazi direktori Gulnora Babajanova. – Ba’zi hollarda o‘z-o‘zini tartibga solish masalalariga amal qilinmaydi. Axborot, shu bilan birga nafrat nutqi va dezinformatsiya tezda millionlab odamlargacha tezda yetib boradi. Mamlakatimizda jurnalistika sohasida kadrlar almashinuvi tezlashgan. Bu o‘z-o‘zini tartibga solish masalalarini o‘rganish doimiy ravishda olib borilishi kerakligini anglatadi. Masalan, Chexiya, Buyuk Britaniya va Germaniyada dezinformatsiyaga qarshi kurashish uchun faktcheking o‘tkazadigan OAV bo‘limlari va mutaxassislari mavjud. Mamlakatimizda qidiruv tizimlaridan foydalanish va haqqoniy ma’lumotni nohaq ma’lumotdan ajrata bilishdan iborat bo‘lgan mediasavodxonlik darajasini oshirish muhim ahamiyatga ega”.
Yana bir muhim komponent nafrat nutqining, oddiy tilda aytganda, nafrat tilini oldini olishdir. Bu kamsitishning bir shakli bo‘lishi hamda dushmanlik va murosasizlikni qo‘zg‘atishi mumkin. Mualliflar bunday kontent orqali auditoriyani jalb qiladilar. Biroq, bu “olov bilan o‘ynashish” ekanligi va axloqiy me’yorlar buzishini unutmasligimiz kerak.
“Yangi media” o‘quv markazi direktori Beruniy Alimov jurnalistika va tarmoqdagi oddiy faollikni chalkashtirib yubormaslik, eng avvalo OAV mutaxassislari odob-axloq me’yorlariga amal qilishlari muhimligini ta’kidladi. Shuningdek, u matnlarni plagiat qilish masalalariga ham to‘xtalib o‘tdi.
– Axborot jamiyati – bu kimdir auditoriyaga taqdim etgan chegara. Jurnalistlar va blogerlar uchun tavsiyanomalarda nima mumkin, nima mumkin emasligini farqlash kerak, – deydi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti professori Yoqutxon Mamatova. – Bu halokatli ma’lumotlar, jumladan, nafrat so‘zlari chegaralarini qisqartiradi. O‘zbekistonda 17 ta jurnalistika markazi, jumladan, Toshkent shahridagi universitet, shuningdek, boshqa fakultetlar mavjud. Shu bilan birga, ommaviy axborot vositalaridagi faoliyat uchun universal ssenariylar mavjud emas. Ammo shuni tushunish kerakki, jurnalistlar, ta’bir joiz bo‘lsa, kasbiy vijdon doirasida ishlashlari muhim.
Oliy Majlis Qonunchilik palatasi qo‘mitasi raisi Ilhom Abdullayev ochiq ma’lumotlar bilan bog‘liq muammolar hamon borligi haqida fikr bildirdi. Shu munosabat bilan jurnalistlar ishi murakkablashib, ayrim vazirlik va idoralarning va’dalari yoki rejalarini tekshirish qiyinlashmoqda.
Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilning yanvar-dekabr oylari va 2024-yilning birinchi choragida 13 ming 296 ta huquqbuzarlik holati aniqlangan, shundan 7 ming 625 tasi bartaraf etilgan, olti mingga yaqini hal etilmay qolgan.
Huquqbuzarliklar qatorida axborotning turli shakllari, jumladan, konstitutsiyaviy tuzumga tahdid, zo‘ravonlik, noqonuniy mitinglarda ishtirok etishga chaqiruvlar, ekstremistik mazmundagi materiallar, soxta xabarlar, turli asoslar bo‘yicha kamsitish, tuhmat, haqorat, fuqarolarning sha’ni va qadr-qimmatini qoralash va boshqalar aniqlangan. 2024-yilning birinchi choragida 763 ta huquqbuzarlik holatlari aniqlanib, shundan 357 tasi bartaraf etilgan, 406 tasi esa bartaraf etilmagan. Turli sabablarga ko‘ra kamsitish, tuhmat qilish, haqorat qilish, fuqarolarning sha’ni va qadr-qimmatini qoralash shular jumlasidandir.
AOKA huzuridagi Markaz vaziyatni kuzatib boradi va OAV aʼzolariga xabarnoma yuboradi. Mutaxassisga ko‘ra, O‘zbekiston axborot makonida nafrat tili ishlatilishi ko‘payib bormoqda. Ushbu muammolarni hal qilish uchun bir nechta yo‘nalishlar mavjud. Ulardan biri jamiyatning media savodxonligini oshirish, jumladan, kadrlar tayyorlash orqali. OAV va blogerlar ham media makon vakillari sifatida o‘z materiallarida ta’lim mazmunini kengaytirish va media savodxonlikning ahamiyati haqida gapirib, bu jarayonda ishtirok etishlari mumkin.