Wikipedia va faktchek muammolari

Bugungi kunda internetda ma’lumotlarga kirish imkoniyatlari misli ko‘rilmagan darajada osonlashdi. Wikipedia bu borada juda qulay va keng qamrovli manba bo‘lib xizmat qilsa-da, undan jurnalistika va faktchekingda tasdiqlash va tekshirish manbasi sifatida foydalanish maqsadga muvofiq emas. Buning bir nechta sabablari bor.

Wikipedia dunyodagi eng katta va keng qamrovli ochiq ensiklopediya bo‘lib, ko‘ngilli yozuvchilar tomonidan yaratiladi va tahrirlanadi. Har bir kishi maqolalarni tahrir qilishi va yangi ma’lumotlar qo‘shishi mumkin, bu esa ma’lumotlarning tez yangilanish va keng doirada qamrab olinish imkonini beradi. Wikipediada keltirilgan ma’lumotlar ko‘pincha bir nechta manbalardan olinadi, bu esa maqolalarni boyitadi va turli nuqtai nazarlarni qamrab oladi. Wikipediada faoliyat yurituvchi moderatorlar va tahrirchilar ma’lumotlarning ishonchliligini saqlashga harakat qilishadi, lekin bu jarayon har doim ham mukammal emas.

Wikipedia’ning ochiqligi va keng qamrovli ma’lumotlari uning eng katta afzalligi bo‘lsa-da, aynan shu xususiyatlar uning jurnalistika va faktchekingda ishonchli manba sifatida foydalanishiga to‘sqinlik qiladi. Har bir kishi Wikipedia maqolalarini tahrir qilishi mumkin, bu esa ba’zan noto‘g‘ri yoki yolg‘on ma’lumotlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Maqolalar tez-tez o‘zgarib turadi va bu o‘zgarishlar har doim ham ishonchli manbalar bilan tasdiqlanmaydi. Wikipedia maqolalaridagi manbalar har doim ham ishonchli emas. Ba’zan maqolalar noaniq yoki tekshirilmagan manbalarga asoslanishi mumkin. Wikipedia tahrirchilari turli nuqtai nazarlardan kelib chiqqan holda maqolalarni yozadi va tahrir qiladi, bu esa tarafkashlik xavfini oshiradi. Bu tarafkashlik ma’lumotlarning obyektivligini buzishi mumkin.

Jurnalistika va faktchekingning asosiy vazifasi — ishonchli, tasdiqlangan va aniq ma’lumotlarni taqdim etishdir. Ushbu maqsadlar Wikipedia ma’lumotlaridan foydalanishni cheklaydi, chunki jurnalistlar va faktchekerlar faqat tasdiqlangan va ishonchli manbalardan foydalanishi kerak. Wikipedia maqolalari esa har doim ham bu talablarga javob bermaydi. Faktcheking jarayonida aniq metodologiya va ilmiy asoslangan yondashuvlardan foydalaniladi. Wikipedia esa ko‘pincha keng qamrovli va umumiy ma’lumotlarga asoslanadi, bu esa tekshirish jarayonida aniq va batafsil ma’lumotlarga muhtoj bo‘lgan jurnalistlar uchun yetarli emas. Jurnalistlar va faktchekerlar o‘z maqolalari va tekshiruvlari uchun javobgar bo‘ladi. Wikipedia maqolalari esa ko‘plab tahrirchilar tomonidan yozilgan va tahrir qilingan bo‘lib, bu javobgarlikni aniqlashni qiyinlashtiradi.

Wikipedia keng qamrovli va ochiq ma’lumot manbai sifatida foydali bo‘lsa-da, undan jurnalistika va faktchekingda tasdiqlash va tekshirish manbasi sifatida foydalanish maqsadga muvofiq emas. Wikipedianing tahrirlari beqarorligi, manbalarning ishonchsizligi va tarafkashlik xavfi sababli jurnalistlar va faktchekerlar aniq, tasdiqlangan va ishonchli manbalardan foydalanishlari lozim. Bu usul axborotning aniqligi va ishonchliligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar:

  1. https://en.wikipedia.org/wiki/Reliability_of_Wikipedia
  2. https://usingsources.fas.harvard.edu/what%E2%80%99s-wrong-wikipedia
  3. https://blogs.cornell.edu/info2040/2021/11/04/wikipedia-an-unreliable-source/