Filtr pufaklari (filter bubbles) — bu internet foydalanuvchilari tomonidan iste’mol qilinadigan axborot va kontentlarning moslashtirilgan holda berilishiga olib keladigan onlayn hodisa bo‘lib, bu jarayon asosan algoritmlar orqali amalga oshiriladi. Algoritmlar foydalanuvchining qidiruv tarixi, qiziqishlari va harakatlariga asoslanib, ularga mos ma’lumotlarni taklif qiladi. Biroq bu jarayon kiberxavfsizlik nuqtai nazaridan jiddiy xavflarni yuzaga keltirishi mumkin.
Filtr pufaklarining asosiy xususiyatlaridan biri shundaki, foydalanuvchilarga faqat ular uchun mos deb topilgan axborot oqimi taqdim etiladi. Kiberxavfsizlik nuqtai nazaridan bu bir necha xavflarga olib keladi:
1. Xabarlar va ma’lumotlar manipulyatsiyasi: Algoritmlar tomonidan filtrlash jarayoni orqali zararli kontentlar, xususan, phishing hujumlar, noto‘g‘ri yoki soxta yangiliklar tarqatilishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu turdagi manipulyatsiyalarga nisbatan odamlar o‘zlariga ma’lum va tanish bo‘lgan ma’lumotlarga ishonchliroq yondashadi, natijada kiberhujumlarga ko‘proq moyil bo‘lib qolishadi.
2. Qidiruv va axborot filtri orqali ma’lumotlarga cheklangan kirish: Filtr pufaklari natijasida foydalanuvchilar internetdagi ma’lumotlarning to‘liq ko‘lamini ko‘ra olmaydi. Natijada, xavfsizlik masalalari bo‘yicha ham noto‘g‘ri yoki bir tomonlama qarorlar qabul qilinishi mumkin. Masalan, bir foydalanuvchi kiberhujumlar va ularni aniqlash bo‘yicha kerakli ma’lumotlardan mahrum qolishi ehtimoli yuqori.
3. Ijtimoiy bo‘linish va ekstremizmga moyillik: Filtr pufaklari foydalanuvchilarni o‘zlari qiziqadigan kontent bilan cheklangan muhitda qoldiradi. Bu esa ekstremistik qarashlarning kuchayishiga va shaxsiy yoki ijtimoiy darajada kiber tahdidlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Ma’lumotlarning bir tomonlama taqdim etilishi ekstremizm va ijtimoiy bo‘linishga sabab bo‘lishi mumkin, bu esa global kiberxavfsizlik uchun jiddiy tahdid hisoblanadi.
Filtr bubllarining xavfli oqibatlarini keltirib chiqarishi borasida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar mavjud. Masalan, Pariser (2011) o‘z tadqiqotida algoritmik filtratsiya orqali foydalanuvchilarning faqat o‘zlariga mos keladigan va qiziq bo‘lgan ma’lumotlar bilan cheklanishlarini ta’kidlaydi. Bu esa, bir tomondan, informatsion xavfsizlik tahdidlarini kuchaytiradi, chunki foydalanuvchilar zararli kontentlardan xabardor bo‘lmay qolishi mumkin.
Bakshy, Messing va Adamiklarning (2015) tadqiqotida esa ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilgan yangiliklar algoritmik filtratsiyasi orqali qanday qilib xavfli kontentning tarqalish imkoniyatlari oshib ketishi ko‘rsatib berilgan. Ayniqsa, phishing va zararli dasturiy ta’minot tarqatilishi xavfi kuchayadi, chunki foydalanuvchilar faqat ularga mos va qiziqarli kontentni ko‘radilar va bu kontent ichida zararli ma’lumotlar yashirin bo‘lishi mumkin.
Filtr bubllarining kiberxavfsizlikka salbiy ta’sirini kamaytirish uchun bir nechta strategiyalar taklif qilinadi:
1. Algoritmlar va filtrlash tizimlarini oshkora qilish: Algoritmlar qanday ishlashi, qanday ma’lumotlar asosida filtrlash amalga oshirilishi haqida foydalanuvchilarga oshkora ma’lumot berish kiberxavfsizlik choralarini kuchaytiradi. Bu foydalanuvchilarga filtratsiya jarayonini nazorat qilish va kerakli choralarni ko‘rish imkonini beradi.
2. Diversifikatsiya va ma’lumotlar xilma-xilligi: Foydalanuvchilarga turli manbalar va turli xil qarashlarni ko‘rsatish orqali filtr pufaklarining ta’sirini kamaytirish mumkin. Shu bilan birga, kiberxavfsizlik haqidagi turli manbalardan ma’lumotlar olish ham foydalidir.
3. Foydalanuvchilarni xavfsizlik bo‘yicha o‘qitish: Kiberxavfsizlik haqidagi bilimlarni oshirish orqali foydalanuvchilar zararli kontentni tezda aniqlash va undan qochish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu turdagi o‘qitish algoritmlarning filtr pufaklaridan kelib chiqadigan xavflarni kamaytirishda yordam beradi.