Sizni ko‘rinmas “devorlar” o‘rab turganini bilasizmi?

AI yordamida yaratilgan

Tasavvur qiling, siz faqat fikringizni ma’qullaydigan odamlar bilan muloqot qilasiz, faqat sizning qarashlaringizni tasdiqlovchi yangiliklarni o‘qiysiz va sizning e’tiqodingizga mos keladigan postlarnigina ko‘rasiz. Bu holat “exo kamerasi” yoki “aks-sado xonasi” deb ataladi, bu internet makonida bugun keng tarqalgan muhitdir. Bu holatning axborot oqimi va kiberxavfsizlikka ta’siri tobora kuchayib bormoqda. Ijtimoiy tarmoqlar va onlayn platformalar orqali shakllangan bu muhitlar odamlarni faqat o‘z qarashlarini tasdiqlovchi axborot bilan ta’minlaydi va boshqa turli fikrlardan izolyatsiya qiladi. 

Qanday qilib “axborot pufakchasi”da yashayapmiz? 

Ijtimoiy tarmoqlar algoritmlari foydalanuvchilarning qiziqishlari, xatti-harakatlari va o‘zaro aloqalarini kuzatib boradi. Masalan, “Facebook” yoki “Instagram” algoritmlari foydalanuvchilarga faqat ularning qiziqishlariga mos keladigan kontentni tavsiya qiladi. Siz siyosatga qiziqsangiz, algoritmlar asosan siyosiy yangiliklar, postlar va guruhlarni tavsiya qiladi. Sizga faqat o‘zingizning fikringizga mos keladigan kontentni ko‘rsatish orqali “axborot pufakchasi” yaratiladi. Bu pufakchalarda siz faqat o‘zingizga o‘xshash fikrlaydigan odamlar bilan muloqot qilasiz va boshqa nuqtai nazarlarni eshitmaysiz. Natijada ayni paytdagi  dunyoqarashingiz yanada mustahkamlanadi va qarama-qarshi fikrlarga nisbatan toqatsiz bo‘lib qolasiz.

Media savodxonligi axborot manbalarini tanqidiy baholash va haqiqiy axborotni yolg‘ondan farqlash qobiliyati bo‘lsa, “exo kameralar” bu jarayonga to‘siq yaratadi, chunki ular foydalanuvchilarni faqat o‘z qarashlarini qo‘llab-quvvatlovchi axborotlar bilan ta’minlaydi. Natijada foydalanuvchilar voqea-hodisalar haqidagi boshqa nuqtai nazarlarni eshitmay qoladi va ularning qabul qilish qobiliyati pasayadi. Bu holat dezinformatsiya tarqalishiga va jamoalarning g‘oyaviy izolyatsiyasiga ham olib kelishi mumkin.

Kiberxavfsizlik mavzusida “exo kameralar” dezinformatsiya tarqalishini tezlashtiruvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, bir guruh foydalanuvchilar dezinformatsiyaga ishonch hosil qilganida, bu guruhning boshqa manbalardan keladigan haqiqatga bo‘lgan qarshiligi oshadi. Ammo “exo kameralar” ham yaxshi, ham yomon bo‘lishi mumkin. Bir tomondan, ular odamlarga bir-biriga yordam berish va ishonchli ma’lumot almashish imkonini beradi, bu esa kiberhujumlardan himoya qilishda asqatadi. Biroq bu ishonch dezinformatsiya yoki zararli dasturiy ta’sirlarni tarqatishda ham qo‘llanilishi mumkin.

“Exo kameralar”ga tushib qolmaslik uchun nima qilish kerak?

  • Kengroq axborot manbalari: Foydalanuvchilarni turli xil axborot manbalarini ko‘rib chiqishga undash, masalan, turli mamlakatlar va madaniyatlardan keladigan yangilik kanallarini kuzatib borish;
  • Media savodxonligi darslari: oliy ta’lim muassasalari va umumta’lim maktablari uchun media savodxonlik bo‘yicha majburiy darslar joriy etish, bu orqali talabalar turli axborotlarni qanday qabul qilish va ularga qanday munosabatda bo‘lish kerakligini o‘rganishadi;
  • Kiberxavfsizlik bo‘yicha bilim berish: foydalanuvchilarga nafaqat o‘zlarining shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilishni o‘rgatish, balki dezinformatsiyani aniqlash va unga qarshi kurashish bo‘yicha bilimlarni ham berish;
  • Jamoa va muloqot: turli fikr va madaniyat vakillari o‘rtasida muloqotni rag‘batlantirish uchun tadbirlar va forumlar tashkil etish.

“Exo kameralar” zamonaviy jamiyatda tobora kuchayib borayotgan muammodir, ularning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun keng ko‘lamli yechimlar va strategiyalar joriy etish kerak.

O‘qish uchun qo‘shimcha manbalar: