Agar matn terish mashinkalari oldiga mingta maymunni o‘tqazib qo‘yilsa, ertami-kechmi ulardan shedevr matnni olishimiz mumkin, degan qiziqarli taxmin bor.
Ushbu versiya hatto “cheksiz maymunlar teoremasi” degan nomni ham olgan.
Gipoteza: “Ehtimollar nazariyasi nuqtai nazaridan, olimlar buni mumkin deb hisoblaydilar: agar cheksiz miqdordagi o‘lmas maymunlar buzilmaydigan yozuv mashinkalari yoki noutbuklar bilan ta’minlansa, ertami-kechmi ulardan biri mazmunli matnni, masalan, Shekspirning “Gamlet”i yoki hech bo‘lmaganda sonetni teradi. Vaqt cheksizlikka intilganda bu hodisaning ehtimoli birlikka intiladi”.
Da’voni tasdiqlash yoki rad etish uchun tadqiqotlar bo‘lmaguncha uni haqiqat yoki afsona deb atash mumkin emas. Shunday qilib, Sidney texnologiya universiteti olimlari — Stiven Vudkok va Jey Falletta — bu g‘oyani o‘rganishga qaror qilishdi hamda cheklangan vaqt va cheklangan miqdordagi primatlar bilan durdona asar yaratish imkoniyatlarini baholashdi.
Tadqiqotchilar jamoasi bir mingdan ikki yuz minggacha “virtual maymunlarni” olib, tajriba uchun turli xil murakkablikdagi klaviaturalar bilan ta’minladilar. Google yillari davomida soniyasiga bitta belgi bossangiz ham (bu 100 ta nolli raqam), koinot allaqachon so‘nib bo‘lganida, Shekspir matnlariga erishib bo‘lmaydigan bo‘lib qoladi. Ammo 30 tugmachali yozuv mashinkasidagi yolg‘iz shimpanzening hayoti davomida “bananlar” so‘zini yozish imkoniyati 5% ga teng.
Olimlar shunday izohlaydilar: cheksiz maymunlar konsepsiyasi amalga oshirish mumkin bo‘lgan g‘oyadan ko‘ra ko‘proq paradoksdir. Bunday muammolar hatto cheksiz imkoniyatlar ham haqiqiy dunyoda ishlamasligi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu kashfiyot shuni anglataniki, maymunlarning san’at yaratish vositasi sifatidagi urinishlari shunchaki go‘zal illyuziyadir.
Matematik jihatdan teoremaning isboti Borel-Kantelli lemmasining oddiy natijasidir. Oddiy qilib aytganda, biror hodisa (masalan, maymun ma’lum belgilar qatorini terishi) yakuniy nolga teng bo‘lgan ehtimollik bilan berilgan sinovda sodir bo‘lganda, bu hodisaning hech qachon sodir bo‘lmasligi ehtimoli nolga intiladi, chunki mustaqil sinovlar soni alohida sinovda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lmagan voqea bo‘lishidan qat’i nazar, cheksizlikka intiladi.
Tadqiqotchilarning o‘zlari natijalarni g‘ayrioddiy tarzda umumlashtirdilar: “Koinotning umr ko‘rish davomiyligi va ehtimoliy matn teruvchi maymunlarning soni to‘g‘risida ishonchli hisob-kitoblarni hisobga olsak, bu hali ham mavjud resurslar va notrivial matn yaratish uchun zarur bo‘lganlar o‘rtasida katta farqlarni qoldiradi. Shunday qilib, biz Shekspirning o‘zi beixtiyor maymun mehnati o‘rganish yoki ijod manbai sifatida inson mehnatining mazmunli o‘rnini bosa oladimi degan savolga javob bergan, degan xulosaga kelishimiz kerak. “Gamlet”dan iqtibos keltiramiz, 3-akt, 3-sahna, 87-qator: “Yoʻq”.