Maktab o‘quvchilari isbotlash ilojsiz bo‘lgan masalani yechgani rostmi?

Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan xabarlarga ko‘ra, “AQShning ikki nafar o‘rta maktab o‘quvchisi trigonometriya yordamida Pifagor teoremasini isbotladi — bu imkonsiz deb hisoblangan edi. Ularning o‘qituvchisi ularga bonus vazifa bergan — trigonometriya yordamida Pifagor teoremasini isbotlash uchun 500 dollar, o‘quvchilar kutilmaganda yechimni topishgan”. Factchecknet.uz xabarni tekshirdi. 

HUKM: ROST

Luizianalik ikki nafar maktab o‘quvchisi Nekiya Jekson va Kalsea Jonson Pifagor teoremasini mutlaqo yangi usul – trigonometriya yordamida isbotlab, matematika olamini lol qoldirdi. Uzoq vaqt davomida bu imkonsiz deb hisoblanib kelingan, ammo qizlar butun dunyo bo‘ylab gazetalarning sarlavhalarida buning aksini ko‘rsatib berdilar.

Pifagor teoremasi geometriyaning asosi bo‘lib, 2000 yildan ortiq vaqtdan beri ma’lum. Unda aytilishicha, to‘g‘ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi kvadrati (eng uzun tomoni) qolgan ikki tomoni kvadratlarining yig‘indisiga teng. Odatda bu darsliklarda a2 + b2 = c2 formulasi bilan yoziladi. Bu teoremani algebra, geometriya va boshqa yondashuvlardan foydalanib isbotlashning ko‘plab usullari mavjud. Biroq matematiklar trigonometriya yordamida isbotlash mumkin emas deb hisoblashgan, chunki sinuslar va kosinuslar qonuni kabi trigonometriyaning asosiy formulalari Pifagor teoremasiga asoslangan. Ushbu formulalar yordamida teoremani isbotlashga urinish “mantiqiy aylanma”, ya’ni isbotlamoqchi bo‘lgan narsadan dalil sifatida foydalanishga olib keladi.

Yangi Orleandagi “St. Mary’s Academy”da matematika o‘qituvchisi Mishel Bluin Uilyams o‘z o‘quvchilariga g‘ayrioddiy masalani taklif qiladi: Pifagor teoremasini trigonometriya yordamida isbotlash. U hatto buni uddalay olgan o‘quvchiga 500 dollar mukofot va’da qilgan. Shundan so‘ng ushbu vazifadan ilhomlangan Nekiya Jekson va Kalsea Jonson o‘z kuchlarini sinab ko‘rishga ahd qildilar.

Qizlar bir-birlaridan mustaqil ravishda ishlashib, umumiy fikrni rad etib, ajoyib matematik iqtidorlarini namoyon qilib, o‘zlarining trigonometrik isbotlarini topdilar. Ular o‘z ishlarini 2023-yil mart oyida Atlantada bo‘lib o‘tgan Amerika matematika jamiyatining (AMS) mintaqaviy yig‘ilishida, keyin esa kattaroq AMS yig‘ilishida taqdim etishdi. Ularning kashfiyoti matematiklar jamoatchiligini hayratda qoldirdi.

Ular o‘z yondashuvlarida Pifagor teoremasining haqiqiyligini taxmin qiluvchi formulalarga tayanmasdan, uni keltirib chiqarish uchun sinuslar qonunidan foydalandilar. Bu ularga “mantiqiy aylanma”dan qochish imkonini berdi.

Biroq qizlar bu bilan to‘xtab qolishmadi. Ular trigonometriya va Pifagor teoremasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishda davom etib, yana o‘nta turli isbotlarni topishdi. Ularning natijalari nufuzli “American Mathematical Monthly” jurnalida chop etildi. Bu yutuq Jonson va Jeksonni matematika olamida mashhur qilib qo‘ydi.

Ularning kashfiyoti faqat nazariy matematika uchungina muhim emas. Trigonometriya va Pifagor teoremasi o‘rtasidagi yangi bog‘liqlikni ko‘rsatib, Jekson va Jonson ushbu muhim tushunchalarni o‘qitishni takomillashtirishning yangi yo‘llarini ochdilar. Ularning ishi o‘qituvchilar o‘rtasida “mantiqiy aylanma”dan qochish va o‘quvchilarga bu fanni yaxshiroq tushunishga yordam berish uchun trigonometriyani qanday o‘qitish haqida munozaralarga sabab bo‘ldi.

Qizlarning muvaffaqiyati qotib qolgan g‘oyalarga shubha qilish va hatto matematika kabi o‘zgarmas bo‘lib tuyulgan fanda ham yangi yechimlarni izlash qanchalik muhim ekanligiga misol bo‘ldi.