Autizm spektrining buzilishi (ASB) yoki oddiygina autizm bu ijtimoiy o’zaro aloqalarda qiyinchiliklarga duch kelish, cheklangan qiziqishlar va takrorlanuvchi xatti-harakatlar bilan namoyon bo’luvchi holatdir. factcheck.kz jamoasi tomonidan taqdim qilingan autizm bilan bog’liq jamoatchilik orasida keng tarqalgan miflar haqidagi materialni o’zbek tilida ulashamiz.
Autizmning spektri keng: u kognitiv nuqsonlari va minimal til ko’nikmalari bo’lgan odamlardan tortib, IQ darajasi o’rtachadan yuqori bo’lgan, til grammatikasi va sintaksisini yuqori darajada biladigan odamlargacha qamrab olishi mumkin. Shunday qilib, ikkita mutlaqo boshqa belgilarni namoyon qiluvchi shaxslar bir xil tashxisga ega bo’lishi mumkin — autizm. Biroq bu odamlarni birlashtiradigan ikkita umumiy mezon mavjud: bular ijtimoiy o’zaro munosabatlar va xatti-harakatlardagi muammolar. Shunday qilib, masalan, aqliy imkoniyatlaridan qat’i nazar, autizmli barcha odamlar so’zsiz ijtimoiy me’yorlarni, majoziy ma’noga ega bo’lgan iboralarni va boshqa odamlarning hissiy holatini tushunishda qiyinchiliklarni namoyon qilishi mumkin. Bundan tashqari, ko’p hollarda ular nutq va harakatlarda stereotiplarga va cheklangan qiziqishlarga ega bo’ladilar.
Fanga uzoq vaqtdan beri ma’lum bo’lganligiga qaramay, ko’pchilik autizm haqida faqat yuzaki va ko’pincha noto’g’ri fikrga ega, chunki autizm tushunchasi atrofida uzoq vaqt davomida ko’plab noto’g’ri tushunchalar shakllangan. Ushbu maqolada Monrealdagi MakGill universiteti tadqiqotchisi Nariman Amantaev autizm haqidagi beshta keng tarqalgan afsona (mif)ni rad etadi.
1-mif: Autizm tashxisiga ega bo’lmagan ota-onalardan autizm bilan «kasallangan» bola dunyoga kelmaydi
Autizm kasallik emas, chunki siz u bilan kasallanolmaysiz. Hozirgi vaqtda autizmning etiologiyasi to’liq tushunilmagan va uning sabablari hali ham o’rganilayotgan bo’lsa-da, bizda autizmli katta aka-opalari bo’lgan bolalarning ASB bilan tug’ilish xavfi yuqori ekanligi haqida dalillar mavjud. Biroq bu oiladagi barcha bolalarga shu tashxis qo’yiladi degani emas. Autizm biologik asosga ega bo’lgan holat/buzilish ekanligini hisobga olsak, olimlar irsiyat autizmni keltirib chiqarishda muhim, ammo yagona bo’lmagan omil ekanligini ta’kidlamoqdalar. Ko’pgina holatlarda autizmning kelib chiqish sababi hanuzgacha ma’lum emas, u genetik va atrof-muhit omillarining kombinatsiyasidan kelib chiqishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, autizmsiz ota-onalar autizmli bolani dunyoga keltirishlari mumkin.
2-mif: Autizm noto’g’ri tarbiya yoki vaksinalar tufayli yuzaga keladi.
Autizm genetik komponentga ega bo’lgan murakkab holatdir, shuning uchun ota-onaning tarbiya sifati autizmni keltirib chiqarishda hech qanday rol o’ynamasligi aniq. Shu ma’nodagi afsona nazariya o’tgan asrning 50-yillarida Leo Kanner va Bruno Bettelxaym (konsentratsion lagerda bo’lgan avstriyalik psixolog)lar tomonidan ilgari surildi. Ular autizmga «ta’lim-tarbiya sifatining buzilishi» natijasi sifatida qaradilar. Ingliz tilida bu nazariya “refrigerator mother theory” nomini oldi.
Shuningdek, vaksinalar ham autizmning paydo bo’lishiga ta’sir qilmaydi. 2023-yil holatiga ko’ra bizda autizm va vaksinalar o’rtasidagi bog’liqlikni rad etadigan o’nlab tadqiqot ishlari ma’lumotlari mavjud. Vaksinalarning autizmga olib kelishi haqidagi afsona yigirma yildan ko’proq vaqtdan buyon mavjud bo’lib, uning tarixi 1998-yilda ingliz gastroenterologi Endryu Ueykfild tomonidan chop etilgan soxta tadqiqotga borib taqaladi. Ueykfildning ilmiy maqolasida MMR (qizamiq, parotit, qizilcha) vaksinasi va autizm o’rtasida bog’liqlik bor degan noto’g’ri iddao ilgari suriladi. Keyinchalik tadqiqot ishining soxta ekanligi isbotlandi va Ueykfild tibbiyot etikasiga to’g’ri kelmaydigan xatti-harakatlari uchun tibbiy litsenziyasidan mahrum qilindi. Ushbu soxta tadqiqot ishining nashr etilishi bilan bog’liq jamoatchilik noroziligi emlash ko’rsatkichlarining keskin pasayishiga va butun dunyo bo’ylab bir qator qizamiq epidemiyalariga olib keldi. Mutaxassislar hali ham Ueykfild ishining oqibatlari bilan shug’ullanmoqdalar.
3-mif: Autizm holatida bir til foydasiga ikki tillikdan voz kechish yaxshiroqdir
Bu intuitiv ravishda to’g’ri mulohazadek ko’rinadi, chunki autizm bilan bog’liq muloqotdagi qiyinchiliklar spektrdagi odamlarning yorqin ko’p tilli kelajagiga ishonchni shubha ostida qoldiradi. Biroq Child Development ilmiy jurnalida yaqinda o’tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, autizm tashxisli bolalarda ikki tillik kognitiv moslashuvchanlik (vazifalar o’rtasida almashish qobiliyati) bilan bog’liq ba’zi qiyinchiliklarni yengillashtirishi mumkin. Ushbu tahlillar Neurobiology of Language jurnalida chop etilgan maqola topilmalariga mos keladi. Unda mualliflar spektrdagi odamlarda ijro etuvchi funksiya, ikki tillik va miya bo’yicha so’nggi tadqiqotlarga e’tibor qaratib, autizmda ikki tillikning og’zaki bo’lmagan razvedka koeffitsienti, adaptiv qobiliyat va ekspressiv lug’at bo’yicha potentsial foydalari haqida xabar berishadi.
4-mif: Diyeta (parhez) autizmni yumshatishga yordam beradi
So’nggi paytlarda ovqat hazm qilish tizimi va autizm o’rtasidagi bog’liqlik, turli xil parhezlar autizm belgilariga qanday ta’sir qilishini o’rganadigan tadqiqotlar soni ortib bormoqda. Eng ko’p o’rganilayotgan diyetaning mashhur turlaridan biri bu glyuten va kazeinsiz diyetadir.
Nutrients ilmiy jurnalida autizm tashxisiga ega bo’lgan 3 yoshdan 17 yoshgacha bo’lgan bolalarda o’tkazilgan tadqiqotlarni tizimli ko’rib chiqish shuni ko’rsatdiki, glyutensiz va kazeinsiz diyeta autizm belgilariga, bolalarning (ota-onalari tomonidan bildirilgan) funktsional darajasiga yoki xatti-harakatlaridagi qiyinchiliklarga ta’sir qilmaydi. Ustiga ustak, glyutensiz va kazeinsiz diyeta ovqat hazm qilish tizimida istalmagan aks ta’sirga olib kelishi mumkin.
Xulosa qilish mumkinki, hozirda glyutensiz va kaezinsiz diyetaning autizm korreksiyasidagi umumiy samaradorligini tasdiqlovchi ishonchli ilmiy ma’lumotlar yo’q. Biroq spektrdagi ba’zi odamlar ushbu diyetadan foyda olishlari, shuning uchun shifokorlar buni individual tarzda tavsiya qilishlari mumkin. Shuningdek, har qanday parhezga rioya qilishni boshlashdan oldin bu masalani mutaxassis bilan muhokama qilish va ushbu parhezlarning ehtimoliy aks ta’sirini diqqat bilan baholash kerak.
5-mif: Autizm tashxisli odamlar doim aqliy zaiflikni namoyon qiladilar
Birinchidan, autizm psixik rivojlanishning ortda qolishi (ЗПР) mavjud bo’lmagan tashxis hisoblanadi. Bu diagnoz ICD-10da ham, ICD-11da ham, DSM-5da ham mavjud emas. Sovet tibbiyoti davrida ko’p yodga olinganligiga qaramay hozirda bu tushuncha eskirgan va buzilishlarning hozirgi tasnifiga nisbatan juda samarasizdir. Ikkinchidan, IQ autizm tashxisini qo’yish mezonlaridan biri emas va hech qachon bo’lmagan, chunki autizm, yuqorida aytib o’tilganidek, autistik kishining aql-idrok darajasi pastdan yuqoriga qadar turlicha bo’lishi mumkin bo’lgan keng spektrdir.
Ba’zi ilmiy tadqiqotlar natijalari shuni ko’rsatadiki, autizmli odamlar ayrim ijro funksiyalari bo’yicha neyrotipik odamlardan ustun bo’lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, autistik odam uchun suhbatga kirishish va ijtimoiy noqulaylikni yengish qiyin vazifa bo’lishi mumkin bo’lsa-da, bu uning sizdan aqlli emasligini anglatmaydi.
Manbaga havola: https://factcheck.kz/mify/mify-ob-autizme/