Himoyasiz onlayn zo‘ravonlik: O‘zbekiston raqamli muhitida qonun qayerda tugaydi

Xalqaro tadqiqotlar onlayn zo‘ravonlikning turli shakllari barqaror sur’atlarda ortib borayotganini ko‘rsatmoqda. Ma’lumotlarga ko‘ra, ayollar raqamli hujumlarga erkaklarga nisbatan ancha ko‘p duch keladi. Jumladan, ayrim xorijiy tadqiqotlarda ayollar onlayn ta’qibga o‘nlab baravar ko‘proq uchrashi qayd etilgan. Ayollar va qizlarning 16 foizidan 58 foizigacha bo‘lgan qismi kiberzo‘ravonlikni boshdan kechirganini bildirgan. Bunga onlayn haqorat, tahdidlar, shaxsiy ma’lumotlarni tarqatish hamda tasvirlardan ruxsatsiz foydalanish kabi holatlar kiradi.

Ommaviy kasblarda faoliyat yuritayotgan ayollar vaziyati alohida e’tiborni jalb etmoqda. UNESCOning global so‘roviga ko‘ra, ayol jurnalistlarning 73 foizi raqamli hujumlarning turli shakllariga, jumladan, tuhmat, tahdid va obro‘sizlantirishga urinishlarga duch kelgan. Bunday holatlar ko‘pincha ayollarning ruhiy-hissiy holatining yomonlashuviga, kasbiy faolligining pasayishiga va ijtimoiy hayotda ishtirok etishdan voz kechishiga sabab bo‘lmoqda.

O‘zbekistonda kiberbulling bo‘yicha tizimli davlat statistikasi yo‘q, chunki bu hodisa amaldagi qonunchilikda alohida tushuncha sifatida belgilanmagan. Biroq ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlardagi shov-shuvli voqealar muammoning keng tarqalganligidan dalolat bermoqda.

Onlayn olam tobora ko‘proq tazyiq o‘tkazish vositasiga aylanib bormoqda: shaxsiy ma’lumotlarni tarqatishdan tortib, roziliksiz intim materiallarni nashr etishgacha. Ba’zi hollarda bu obro‘ga, kasbiy faoliyatga va shaxsiy xavfsizlikka jiddiy zarar yetkazishi mumkin.

Quyida O‘zbekistonda onlayn zo‘ravonlikning qanday namoyon bo‘layotganini va huquqiy himoya mexanizmlari qanchalik cheklangan ekanligini yaqqol ko‘rsatib beruvchi bir nechta shov-shuvli voqealar keltirilgan.

1-keys. Shahvoniy video sizib chiqishi: qonun ishlamaganida.

2021-yil noyabr oyida O‘rta Сhirchiq tumani kengashi deputati Feruza Babasheva ishtirokidagi xususiy videomateriallar uning roziligisiz ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlar orqali e’lon qilinib, tarqatila boshlangan. Ma’lumotlar keng rezonansga ega bo‘ldi va jabrlanuvchi uchun obro‘li oqibatlarga olib keldi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida shaxsiy hayot daxlsizligini buzganlik, sha’ni va qadr-qimmatini kamsituvchi ma’lumotlarni tarqatganlik uchun javobgarlikni tartibga soluvchi normalar mavjud bo‘lishiga qaramay, videomateriallarni e’lon qilish fakti bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilmagan. O‘sha paytda amalda bo‘lgan moddalar tarqatuvchilarning harakatlarini kvalifikatsiya qilish uchun qo‘llanilishi mumkin edi, ammo huquqni qo‘llash amaliyoti sizib chiqish manbaini aniqlash va dalillar bazasini yaratish imkonini bermadi. Bundan tashqari, o‘sha davr qonunchiligi intim mazmundagi fotosuratlarni ruxsatsiz tarqatishni taqiqlovchi alohida normani o‘z ichiga olmagan va raqamli suiiste’molchilikning zamonaviy shakllari – deepfake kontenti yoki shaxsiy ma’lumotlarni nashr etish (doxxing) ham huquqiy tartibga solishda o‘z aksini topmagan, bu esa jabrlanuvchilarni himoya qilish imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklagan.

2-keys. Telegramda shaxsiy (intim) tasvirlar savdosi: cheklangan huquqni qo‘llash vositalari

2023-yil may oyida Ichki ishlar vazirligi ayollarning intim suratlari va videolarini ularning roziligisiz tarqatgan hamda bunday materiallarga kirish yopiq guruhlar orqali sotilgan Hello Tashkent va Salam Tashkent telegram-kanallari administratorlarini qo‘lga oldi. Ba’zi hollarda jabrlanuvchilardan kontentni o‘chirish uchun to‘lov talab qilingan. Tergov ma’lumotlariga ko‘ra, 62 nafar jabrlanuvchi aniqlangan, ulardan 55 nafari ayollar.

Tergov paytida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 141³ -moddasi (2023-yil aprel oyida kiritilgan) shaxsning roziligisiz intim tasvirlarni tarqatganlik uchun javobgarlikni nazarda tutgan. Biroq bu ishda huquqni muhofaza qiluvchi organlar asosan avvalgi normalarni – 130-modda (pornografiyani tarqatish), 139-modda (tuhmat) va 165-modda (tovlamachilik) ni qo‘llagan. Bu yangi 141³-moddadan foydalanish amaliyoti shakllanmaganligini aks ettirdi, shuningdek, qonunchilik hali ham tasvirlarni ommaviy tarqatish, pullik kanallarni tashkil etish, shaxsiy ma’lumotlarni to‘plash va ularning onlayn muhitida aylanishi kabi huquqbuzarliklarning murakkab raqamli mexanizmlarini tartibga solish borasida cheklanganligini ko‘rsatdi.

Ko‘rib chiqilgan onlayn zo‘ravonlik holatlari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning amaldagi qonunchiligi faqat cheklangan holatlarda himoyani ta’minlaydi. Rasmiy ravishda huquqiy baza raqamli suiiste’molchiliklarning alohida epizodlariga nisbatan qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan normalarni o‘z ichiga oladi, ammo onlayn ta’qibning zamonaviy shakllarini to‘liq qamrab olmaydi.

«Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida»gi qonun (2019)

Ushbu Qonun telekommunikatsiya tarmoqlari va internet orqali aloqa qilishga urinishlarni o‘z ichiga olgan stalking ta’rifini o‘z ichiga oladi. Biroq, qonun asosan oflayn xatti-harakatlarga qaratilgan bo‘lib, jumladan shaxsni qidirish, uning ish yoki yashash joyiga tashrif buyurish hamda takror-takror muloqot qilishga urinish kabi harakatlarni o‘z ichiga oladi.

Qonunda quyidagilarga ta’rif berilmagan:

• kiberstalking,

• doksing (shaxsiy ma’lumotlarni nashr etish),

• ijtimoiy tarmoqlardagi ommaviy ta’qiblar,

• zarar yetkazish maqsadida soxta akkauntlar yaratish.

Natijada, onlayn ta’qibning ko‘p shakllari ushbu me’yorga mos kelmaydi, bu esa faktlarni ro‘yxatga olish va keyingi tergovni qiyinlashtiradi.

«Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi qonun (2004-yil, 2021-yilda o‘zgartirishlar kiritilgan)

Qonun axborot makonini tartibga soladi, saytlar egalarining javobgarligini belgilaydi va bila turib yolg‘on ma’lumotlarni tarqatishni taqiqlaydi (12¹-modda).

Biroq, unda onlayn zo‘ravonlik mustaqil hodisa sifatida mavjud emas. Qasddan ta’qib qilish, raqamli platformalar orqali ta’qib qilish yoki roziligisiz shaxsiy ma’lumotlarni e’lon qilish kabi harakatlar qonunda aks ettirilmagan.

Shunday qilib, shaxsiy hayotning raqamli buzilishiga duch kelgan odam ushbu me’yoriy hujjat doirasida himoyaga ega bo‘lishi qiyin.

O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi

Jinoyat kodeksining ayrim moddalari onlayn zo‘ravonlikning ayrim turlariga nisbatan qo‘llanilishi mumkin:

•  141-3-modda – shaxsga doir ma’lumotlarni qonunga xilof ravishda tarqatish;

•  139-modda – tuhmat;

•  140-modda – haqorat;

•  165-modda – tovlamachilik.

Ushbu normalar amaliyotda qo‘llanilmoqda: masalan, Hello Tashkent va Salam Tashkent telegram-kanallari ishida pornografiya (130-modda), tuhmat (139-modda) va tovlamachilik (165-modda) moddalari qo‘llanilgan.

Biroq sanab o‘tilgan moddalar:

  • kiberbulling tushunchasini nazarda tutmaydi,
  • takroriy raqamli hujumlarning o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettirmaydi,
  • doksingni qamrab olmaydi,
  • deepfake-texnologiyalarni tartibga solmaydi,
  • shaxsiy ma’lumotlarni yaratish va tarqatish bilan bog‘liq suiiste’molliklar to‘g‘risidagi qoidalarni o‘z ichiga olmaydi.

Shu tariqa, Jinoyat kodeksi faqat cheklangan huquqbuzarliklarga javob bera oladi, ammo tizimli onlayn ta’qibga emas.

Qonunchilik holati to‘g‘risida umumiy xulosa

O‘zbekistonning huquqiy bazasi ayrim onlayn-zo‘ravonlik harakatlariga tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan qoidalarni o‘z ichiga oladi, biroq:

1. qonunda kiberbulling, kiberstalking, doksing, roziliksiz tasvirlarni tarqatish, deepfake-manipulyatsiyalar kabi zo‘ravonlikning asosiy raqamli shakllariga ta’riflar mavjud emas;

2. normalar ko‘pincha oflayn xatti-harakatlarga qaratilgan bo‘lib, bu raqamli muhitda huquqni qo‘llashni qiyinlashtiradi;

3. zararli kontentni olib tashlash yoki takroriy hujumlarning oldini olish uchun platformalar bilan ishlashning maxsus mexanizmlari mavjud emas.

Natijada, jabrlanganlar himoya uchun murojaat qilishi mumkin, ammo qonunchilik raqamli ta’qibni aniq belgilash va unga samarali choralar ko‘rish vositalarini har doim ham taqdim etmaydi.