Messendjerlar va Telegram-kanallarda quyidagi da’vo tarqaldi: 7 850 ayol ishtirok etgan so‘rovda hamkorlari ancha baland bo‘lgan ayollar o‘zlarini baxtliroq his qilgani aytilmoqda. Nashr mualliflari buni go‘yoki evolyutsiya bilan izohlaydi — ayollar baland bo‘yli erkaklarni tanlaydi, chunki ular bilan o‘zlarini himoyalangan va ayollikni ko‘proq his qilgan holda sezadi.
HUKM: YOLG‘ON
Virusli tezis 2016-yilda «Personality and Individual Differences» jurnalida chop etilgan, iqtisodchi Kitae Son tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga asoslanadi. Muallif Indoneziya oilaviy hayot so‘rovnomasi (Indonesian Family Life Survey) ma’lumotlaridan foydalangan bo‘lib, unda er-xotinlarning bo‘yi va o‘z baxtlarini baholashlari haqidagi ma’lumotlar mavjud edi.
Natija haqiqatan ham shuni ko‘rsatdiki, juftlikda bo‘y farqi qanchalik katta bo‘lsa (er xotindan balandroq), xotinning subyektiv baxt darajasi bir oz yuqoriroq bo‘lar ekan. Biroq:
- Ta’sir unchalik katta bo‘lmagan;
- U yillar o‘tishi bilan susayib borgan va nikohning taxminan 18-yiliga kelib butunlay yo‘qolgan;
- Nikoh sifati emas, balki umuman xotinning baxt haqidagi subyektiv bahosi o‘lchangan;
- Tadqiqot kuzatuv xarakteriga ega bo‘lib, aynan sherikning bo‘yi baxtga sabab bo‘lishini isbotlamaydi.
Xulosani barcha nikohlar va madaniyatlarga ko‘chirish mumkinmi
Yo‘q. Bu tadqiqot Indoneziya namunasida o‘tkazilgan bo‘lib, faqat shu mamlakatning muayyan davrdagi ijtimoiy va madaniy xususiyatlarini aks ettiradi.
Xalqaro sharhlar quyidagilarni ko‘rsatadi:
- Ko‘plab mamlakatlarda «erkak ayoldan baland bo‘lishi kerak» degan qoida mavjud, biroq bo‘yning juftlik tanlashga ta’siri o‘rtacha darajada;
- Turli madaniyatlarda nikoh afzalliklarida bo‘yning ahamiyati sezilarli darajada farq qiladi.
«Evolyutsion tushuntirish» haqida
Bir qator psixologik va sotsiologik tadqiqotlarda ayollar o‘rtacha o‘zlaridan balandroq erkaklarni afzal ko‘rishi haqiqatan ham qayd etilgan. Evolyutsion psixologiyada bu baland bo‘yli erkakning tarixan jismoniy jihatdan kuchliroq va himoya qila oladigan deb idrok etilishi bilan bog‘lanadi. Biroq:
- Bu yakuniy fakt emas, balki gipotezadir;
- So‘rovnomalardagi afzallik har doim ham real hayotda o‘z aksini topmaydi;
- Bo‘yning nikohning uzoq muddatli farovonligi bilan bog‘liqligi ilmiy jihatdan tasdiqlanmagan.
Topilgan aloqaning mumkin bo‘lgan izohlari
Erkak kishining bo‘yi ko‘pincha baxt hissini baholashga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa omillar bilan bog‘liq:
- daromad darajasi;
- ijtimoiy maqomi;
Ehtimol, Indoneziya namunasida bo‘yning o‘zi emas, balki aynan shu omillar qisman baxt tuyg‘usidagi farqni tushuntirgan bo‘lishi mumkin.
Nikohning farovonligini aslida nima belgilaydi
11 000 dan ortiq juftlikni o‘z ichiga olgan 43 ta uzoq muddatli loyiha ma’lumotlarini birlashtirgan yirik tadqiqot quyidagilarni ko‘rsatdi:
- Demografik va tashqi xususiyatlar (jumladan, bo‘y) munosabatlardan qoniqishda minimal rol o‘ynaydi;
- Asosiy omillar — bu juftlik ichidagi jarayonlar: o’zaro qo‘llab-quvvatlash, sadoqat, nizolarni konstruktiv hal qilish qobiliyati va hamkoriga bo‘lgan minnatdorchilik.
«Bo‘yi baland erlar bilan turmush qurgan ayollarning oilaviy hayoti yaxshiroq bo‘ladi» degan fikr ilmiy ma’lumotlarni soddalashtiradi va noto‘g‘ri talqin qiladi. To‘g‘ri, Indoneziyada o‘tkazilgan bir tadqiqotda kichik qisqa muddatli ta’sir aniqlangan, ammo u vaqt o‘tishi bilan yo‘qoladi va sabab-oqibat bog‘liqligi isbotlanmagan. Turmush o‘rtog‘ining bo‘yini nikoh sifatini belgilovchi omil deb hisoblashga ilmiy asos yo‘q.