Autizm bitta ukol bilan yengildimi?

Ijtimoiy tarmoqlarda Stenford olimlari go‘yoki Z944 preparatining birgina ukoli bilan autizmni davolagani haqida da’vo tarqaldi. 

Factchecknet.uz ushbu bayonotni o‘rganib chiqdi. 

HUKM: YOLG‘ON  

Aslida nima bo‘lgan 

2025-yil 20-avgustda Science Advances jurnalida Stenforddagi Huguenard Lab guruhining tadqiqoti chop etildi. Olimlar sichqonlarda autizm modelini (Cntnap2 knockout chizig‘i) o‘rganib, talamusning retikulyar yadrosida (RTN) giperaktivlikni aniqladilar. Bunday hayvonlarda yuqori darajadagi tutqanoq tayyorgarligi, giperaktivlik, takrorlanuvchi harakatlar va ijtimoiy xulq-atvor buzilishlari kuzatildi. Bunday hayvonlarda tutqanoqqa moyillikning oshishi, haddan tashqari faollik, takroriy harakatlar va ijtimoiy xulq-atvorning buzilishi kuzatildi.

Tadqiqotchilar RTN neyronlarida T-turidagi kalsiy oqimlari va portlovchi razryadlar kuchayishini aniqladilar. Bu sezgi signallarini filtrlash va ijtimoiy reaksiyaning buzilishi bilan bog‘liq deb hisoblanmoqda.

Gipotezani tekshirish maqsadida ular RTN faolligini ikki usul yordamida susaytirdilar/ pasaytirdilar: 

  • Cav3.x kalsiy kanallarining tajribaviy to‘suvchisi bo‘lgan Z944 preparatini bir martalik yuborish orqali; 
  • RTN neyronlari faolligini xemogenetik yo‘l bilan «susaytirish» (DREADD texnologiyasi yordamida). 

Ikkala holatda ham sichqonlarda alohida xulq-atvor ko‘rsatkichlari vaqtincha normallashdi: giperaktivlik pasaydi, takroriy harakatlar kamaydi va ijtimoiy afzallik qisman tiklandi. 

Z944 nima 

Z944 – T-tipdagi kalsiy kanallarining selektiv blokatori bo‘lib, epilepsiyaga qarshi va og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlab chiqilgan. U klinikadan oldingi va erta klinik bosqichlardan o‘tgan, ammo dori sifatida tasdiqlanmagan. Odamlarda autizmda uning samaradorligi va xavfsizligi isbotlanmagan. 

Nashrlarda nimalar noto‘g‘ri talqin qilingan 

  • «Autizm yengildi» — bu noto‘g‘ri. Olimlar odamlarda kasallikni davolashni emas, balki sichqonlarda ayrim simptomlarning qaytuvchanligini ko‘rsatdilar. 
  • «Bitta ukol davoladi» — bu ham noto‘g‘ri. Bu klinik davolash emas, balki hayvonlarda o‘tkaziladigan o‘tkir tajriba haqida. 
  • «Klinik sinovlar oldinda» — maqolada Z944’ni autizmda klinik sinovdan o‘tkazish rejalari haqida ma’lumot yo‘q. Tadqiqotchilar faqat mumkin bo‘lgan terapiya uchun yangi nishonni qayd etishdi.

Autizm va epilepsiyaning komorbidligi yaxshi ma’lum: epilepsiya ASD (autizm spektri buzilishi) bo‘lgan bolalarning 7–12%ida uchraydi, ko‘proq intellektual buzilishlar mavjud bo‘lganda. Shuning uchun epilepsiyaga qarshi preparatlarni autizm kontekstida o‘rganish mantiqiy yo‘nalish bo‘lib ko‘rinadi. 

Biroq hayvonlarda olingan ko‘plab natijalar klinik sinovlarda tasdiqlanmaydi. Misol sifatida suramin preparatini keltirish mumkin: 2014-yilda u sichqonlarda bitta inʼyektsiyadan so‘ng autizmga o‘xshash fenotiplarni qaytargan, ammo 2017-yilda bolalarda o‘tkazilgan pilot tadqiqot faqat zaif va qisqa muddatli ta’sir ko‘rsatgan. Keyinchalik kengroq miqyosdagi sinovlar natijaning ishonchsizligini ko‘rsatdi. 

Bundan tashqari, T-kanal blokatorlari rivojlanayotgan asab hujayralari uchun zaharli bo‘lishi mumkin, shuning uchun odamlarda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan dozalar va rejimni sinchkovlik bilan o‘rganish ayniqsa muhimdir. 

Stenford tadqiqoti klinikadan oldingi muhim natija hisoblanadi. U talamus retikulyar yadrosining giperfaolligi autizmga o‘xshash alomatlarning bir qismini qo‘llab-quvvatlashi mumkinligini va ularni sichqonlarda farmakologik yoki gemogenetik yo‘l bilan vaqtincha zaiflashtirish mumkinligini ko‘rsatadi. Ammo bu «autizm ustidan g‘alaba» yoki «odamlar uchun dori bu ukol» degani emas.