Oʻzbek tili bayrami kuni (21-oktabr) Telegram kanallaridan biri Konstantin Yudaxin goʻyoki 1911-yilda oʻzbek tilining birinchi lugʻatini tuzganligi haqida yozdi.
Factchecknet.uz buni tekshirib, rostmi yoki yo‘qligini aniqlashga qaror qildi.
HUKM: YOLG‘ON
Birinchi o‘zbek lug‘ati 1911-yilda Konstantin Yudaxin tomonidan tuzilgan, degan gap noto‘g‘ri. Darhaqiqat, o‘zbek tilining birinchi yirik lug‘ati XIX-asr oxirida 1884-yilda Vladimir Petrovich Nalivkin tomonidan yaratilgan. Keling, ushbu masalani batafsil ko‘rib chiqaylik.
Vladimir Nalivkin sharqshunos va tilshunos olim bo‘lib, uzoq yillardan buyon o‘zbek tili bo‘yicha faol izlanishlar olib borgan. 1884-yilda “Namangan viloyati shevalari boʻyicha qisqacha grammatika ilovasi bilan ruscha-sartcha va sartcha-ruscha umumiy soʻzlar lugʻati”ni nashr ettirgan.
Bu asar asosiy oʻzbek (sart) soʻzlarini rus tiliga tarjimasi va qisqacha grammatik tavsifi bilan birinchi tizimli lugʻat boʻldi. Nalivkin nafaqat leksika, balki grammatik qoidalarni ham ishlab chiqdi va bu oʻzbek tilini ilmiy jihatdan oʻrganishga katta hissa bo‘ldi.
Nalivkin ijodining oʻziga xos xususiyati shundaki, u shevalarga eʼtibor qaratgan va Namangan viloyatida uzoq vaqt boʻlganida toʻplangan maʼlumotlardan foydalangan, u yerda rafiqasi bilan til muhitiga toʻliq sho‘ng‘ib oʻrgangan.
Vladimir Nalivkin ishidan keyin 1894-yilda Ser-Ali Lapin tomonidan tuzilgan “Ruscha-oʻzbekcha choʻntak lugʻat” lugʻatshunoslik rivojida muhim qadam boʻldi. Bu lugʻat Turkiston oʻlkasining mahalliy aholisi bilan kundalik muloqot uchun moʻljallangan 4000 ga yaqin soʻzni oʻz ichiga olgan. Lapin lugʻatining oʻziga xos xususiyati “oʻzbek tili” atamasining qoʻllanishi boʻlib, u yangilik boʻlgan, chunki bundan oldin u koʻproq “sartcha” deb atalar edi.
Lapin ijodi olimlar orasida, xususan, sharqshunos V.V. Bartold bilan munozaraga, bu ilmiy doiralarda esa faol surishtiruvlarga sabab bo‘ldi.

Konstantin Yudaxinga kelsak, uning turkiy tillarni, jumladan, o‘zbek tilini o‘rganishga qo‘shgan hissasi ham katta. Biroq uning lug‘atshunoslikka oid birinchi yirik asari “Qisqacha o‘zbekcha-ruscha lug‘at” ancha keyinroq nashr etilgan.
Yudaxin nafaqat oʻzbek tiliga oid asarlari bilan, balki qirgʻiz tiliga oid fundamental asarlar muallifi sifatida ham mashhur boʻlib, keyinchalik u Lenin ordeni va Fanlar akademiyasiga aʼzolik kabi yuksak mukofotlarga sazovor boʻlgan.